سيره تربيتي پيامبر و اهل بيت (ع)

تربيت از ماده «رَبَوَ»، به معناي افزودن و رشد و نمو کردن و علو آمده و در اصطلاح تعاريف متعددي از آن ارائه شده است (ر. ک: دفتر همکاري حوزه و دانشگاه، 1372، ص 167) و هر کس از زاويه اي بدان نگريسته و تعريفي خاص از آن داده است. يکي براساس هدف، ديگري براساس روش و سومي براساس تلفيقي از روش و هدف، تربيت را تعريف کرده است که در اين بحث نه مجال ورود به آن تعريف هاست و نه ضرورتي دارد. ولي در اينجا تعريفي کلي که تا حد بسياري پذيرفتني است به عنوان مبنا و محور بحث ذکر مي کنيم:
تربيت عبارت است از هرگونه فعاليتي که معلمان، والدين يا هر شخصي، به منظور اثرگذاري بر شناخت، نگرش، اخلاق و رفتار فردي ديگر، براساس اهداف از پيش معين شده انجام مي دهد.
البته اهداف و محتواي تربيت نسبت به هر فرد، گروه يا مکتبي متفاوت است. طبق اين تعريف، نه مربي تنها به معلم اطلاق مي شود و نه متربي به دانش آموز. همچنين محيط تربيت نيز اعم از مدرسه و محيط هاي آموزشي است و شامل مدرسه، خانه، محل کار، و حتي کوچه و بازار نيز مي شود.

4. اهل بيت (عليهم السلام)

منظور از اهل بيت (عليهم السلام) در اين تحقيق، اميرمؤمنان حضرت علي (عليه السلام)، حضرت زهرا (عليهاالسلام) و يازده فرزند آنهاست که مشهور به امامان معصوم هستند. امامان معصوم (عليهم السلام) از ديدگاه شيعه و در نظر بسياري از مسلمانان علاوه بر آنکه از صحابه و تابعين ممتاز پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله و سلم) به شمار مي آيند، از عنوان مهم «اهل بيت» نيز برخوردارند و آيه: «إنما يريد الله ليذهب عنکم الرجس أهل البيت و يطهرکم تطهيرا» (احزاب، 33)، به مقام ويژه آنان اشاره دارد و بسياري از محققان و مفسران اهل سنت (ر. ک: فخر رازي، [بي تا]، ج 25، ص 209) هم با اين تفسير موافق اند. از اين رو در اين مباحث مي توان با ديد «فراشيعي» سيره آنان را ارزيابي و
ارزشگذاري کرد و آنان را از اسوه ها و سرمشق هاي متعالي همه مسلمانان به شمار آورد. به همين دليل در عنوان اين کتاب، بر واژه اهل بيت (عليهم السلام) - که هم قرآني است و هم مورد وفاق مسلمانان - تأکيد شده است. اما گاه براي سهولت در تعبير، از عنوان «معصومان» استفاده مي کنيم که منظور همان پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام) مي باشند. واژه عصمت در لغت به معناي بازداشتن و محافظت کردن (لسان العرب، تاج العروس و معجم مقاييس اللغه ذيل واژه عصم)، و در اصطلاح ديني و کلامي «مصونيت شخص از گناه و خطا» است (ر. ک: مکي، 1369، ج 2، ص 148). در مورد عصمت انبيا در ميان فرقه هاي اسلامي اختلافات بلند دامنه اي پديد آمده که اعتقاد شيعه و مکتب تشيع بر عصمت همه ي آنان است. در کتاب هاي کلامي مانند شرح موافق و شرح مقاصد، اين بحث مطرح شده و سيد مرتضي در کتاب تنزيه الانبياء از نظريه شيعه دفاع کرده است (علم الهدي، 1377، ص 26).
راز اهميت سيره و رفتار معصومان (عليهم السلام) و لزوم تحقيق درباره آن، در عصمت آنان نهفته است و اين نکته منشأ اعتبار و حجيت گفتار و رفتار آنان شده است.
در باب عصمت در ميان مذاهب کلامي مسلمانان بحث هاي فراواني مطرح شده است از جمله اينکه:
حقيقت عصمت چيست؟ علت و دليل آن کدام است؟ دامنه و حدود معصوميت چقدر است؟ آيا عصمت به سخنان تبليغي آنان اختصاص دارد يا شامل همه سخنان آنان و حتي رفتار آنان نيز مي شود؟ آيا عصمت از گناه مورد نظر است، يا خطا را نيز شامل مي شود؟ آيا تنها خطاي عمدي را در بر مي گيرد يا خطاي غير عمدي را هم شامل مي شود؟ آيا مصونيت از ترک اَولي نيز در معناي عصمت لحاظ شده است يا نه؟ آيا عصمت به پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) اختصاص دارد يا اشخاص ديگري هم مشمول آن هستند؟
پاسخ تفصيلي به اين سؤال هاي مهم را در منابع و مآخذ کلامي بايد جستجو کرد، اما نوع پاسخ به هر يک از اين مسائل، در رويکرد نهائي و موضعي که نسبت به سيره عملي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و امامان (عليهم السلام) اتخاذ مي کنيم و ميزان اعتبار آن تأثير دارد.
پيش فرض مباحث اين کتاب «عصمت پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم)، حضرت زهرا (عليهاالسلام) و امامان دوازده گانه (عليهم السلام) از گناه و خطا در اقوال و افعال است» و اين نظريه، مشهور و در مذهب تشيع مبنا و اصل موضوع تلقي شده است.

5. سيره تربيتي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام)

با توجه به تعريفي که از سيره، تربيت و عصمت ارائه کرديم، سيره تربيتي معصومان (عليهم السلام) (پيامبر و اهل بيت) عبارت است از «هر رفتاري که يکي از معصومان (عليهم السلام) براي اثرگذاري بر شناخت، نگرش، اخلاق و رفتار ديگران، اعلم از مسلمانان و غير مسلمانان، اصحاب و غير اصحاب، کودک و بزرگسال و فرزندان و خانواده خود يا ديگران، در محيط خانه، مسجد، کوچه و بازار يا هر جاي ديگر انجام داده اند».
چنان که گفتيم در اين تعريف منظور از «معصوم»، پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله و سلم) حضرت زهرا (عليهاالسلام) و امامان معصوم (عليهم السلام) است. البته گرچه عنوان «معصوم» شامل ساير پيامبران الهي نيز مي شود، اما در اينجا از سيره آنان بحث نمي شود.
تأکيد بر قيد «تربيتي» براي محدود کردن موضوع و جدا سازي سيره سياسي، نظامي و مانند آن است. به سخن ديگر، رفتارهايي که معصومان (عليهم السلام) در مقام حاکم، فرمانده جنگ، مبارز، سياستمدار و... انجام داده اند، از دايره اين بحث بيرون است. اين رفتارها نيز گرچه بر ديگران اثرگذار بوده، اما اين گونه تأثير را به دليل اينکه قصد تأثيرگذاري در کار نبوده است تأثير تربيتي نمي ناميم؛ چون در اصطلاح رايج تربيت، قصد و عمد شرط است.
بنابراين، قلمرو بحث ما در اين کتب رفتارهايي است که از پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم)، حضرت زهرا (عليهاالسلام) و امامان معصوم (عليهم السلام) اختصاصاً در مقام تربيت ديگران صادر شده و داراي دلالت صريح تربيتي است.
يادآور مي شويم که در بحث نقش تربيتي سيره، به صورت مبسوط از دو اصطلاح عام و خاصِ سيره تربيتي و تمايز آن دو، سخن خواهيم گفت و بر اين نکته تأکيد خواهيم کرد که عمدتاً در اين طرح مقصود، سيره تربيتي به معناي خاص است.

خلاصه مبحث

- سيره گاه در معناي همه رفتارها و فعاليت هاي آدمي به کار مي رود و گاه در معناي سبک و قاعده رفتار. منظور ما از سيره در اين کتاب، دستيابي به قواعد، سبک ها و روش هاي تربيتي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام) است؛ يعني علاوه بر رفتار تربيتي معصومان (عليهم السلام) چگونگي گفتارهاي تربيتي - و نه محتواي گفتار - آنان نيز مورد نظر است.
- از نظر لغوي سيره و سنت به معناي روش و طريقه پيموده شده است. تفاوت اين دو از لحاظ فقهي - اصولي است. سنت به اقوال و افعال و تقرير معصوم گفته مي شود در حالي که سيره تنها بر افعال آنها دلالت دارد.
- تربيت عبارت است از هرگونه فعاليتي که معلمان، والدين و يا هر شخصي به منظور اثرگذاري بر شناخت، نگرش، اخلاق و رفتار فردي ديگر براساس اهداف از پيش تعيين شده انجام مي دهد.
- اهل بيت (عليهم السلام) در مجموعه حاضر، افرادي از خاندان پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) هستند که از صفت عصمت برخوردارند.
- با توجه به تعريف هاي اراده شده، سيره تربيتي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام) عبارت است از هر رفتاري که يکي از معصومان (عليهم السلام) براي اثرگذاري بر شناخت، نگرش، اخلاق و رفتار ديگران در هر مکان و يا زماني انجام داده اند.
منبع: کتاب سيره تربيتي پيامبر و اهل بيت (ع)