خطبه 40 سياسى

اوّل-  سياسى عقيدتى

1-  نفى تفكرات سياسى (آنارشيستى) خوارج كلمة حقّ يراد به باطل نعم إنّه لا حكم إلّا للّه و لكنّ هؤلاء يقولون: لا إمرة إلّا للّه خ 40 1 (سخن حقّى است كه از آن باطل اراده كردند، آرى حكمى جز حكم خدا نيست لكن خوارج مى‏گويند حكومتى نبايد باشد) 2-  ضرورت حكومت و إنّه لا بدّ للنّاس من أمير برّ أو فاجر... و أمّا الإمرة الفاجرة فيتمتّع فيه الشّقىّ، إلى أن تنقطع مدّته خ 40 1-  4 (در حالى كه براى مردم رهبرى بد يا خوب لازم است... أما در حكومت رهبر فاسد انسانهاى بدكار، لذّت جوئى مى‏كنند تا روزگارش بسر آيد) 3-  بررسى ره آورد حكومت يعمل فى إمرته المؤمن و يستمتع فيه (در حكومت فاسد، مؤمن كار خود را انجام‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 89

الكافر... و تدركه منيّته خ 40 1-  4 مى‏دهد و كافر لذّت جوئى مى‏كند... و به آرزوهاى خود مى‏رسد) 4-  نكوهش از تظاهر و دوروئى در اسلام نعم إنّه لا حكم إلّا للّه و لكنّ هؤلاء يقولون: لا إمرة إلّا للَّه خ 40 1 (آرى حكمى جز حكم خدا نيست لكن خوارج مى‏گويند حكومتى نبايد باشد)

خطبه 41 اخلاقى، اعتقادى، سياسى

اوّل-  اخلاقى، اعتقادى

1-  ارزش وفا و راستگوئى أيّها النّاس، إنّ الوفا توأم الصّدق، و لا أعلم جنّة أوقى منه خ 41 1 (اى مردم وفا و راستگوئى هماهنگند و سپرى محكم‏تر از آن سراغ ندارم) 2-  نقش ايمان به معاد در اخلاقيات اجتماعى انسان و ما يغدر من علم كيف المرجع خ 41 1 (كسى كه قيامت را مى‏شناسد نيرنگ نمى‏زند) 3-  نكوهش از مكر و حيله‏ورزى و لقد أصبحنا فى زمان قد اتّخذ أكثر أهله الغدر كيسا و نسبهم أهل الجهل فيه إلى حسن الحيلة.

خ 41 1 و 2 (در روزگارى زندگى مى‏كنيم كه اكثر مردم نيرنگ را سياست و زرنگى مى‏دانند، و جاهلان آن را به سياست درست نسبت مى‏دهند) 4-  نقش ايمان در ترك زشتى‏ها و مكر و حيله‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 90

قاتلهم اللَّه قد يرى الحوّل القلّب وجه الحيلة و دونها مانع من أمر اللَّه و نهيه... و ينتهز فرصتها من لا حريجة له فى الدّين خ 41 2 و 3 (خدا آنها را بكشد چه بسا انسانى همه راهاى نيرنگ را مى‏داند امّا امر و نهى خدا مانع اوست... امّا آن كس كه پروا ندارد از اين گونه فرصت‏ها استفاده مى‏كند)

دوّم-  سياسى

1-  جامعه شناسى جوامع فاسد و آلوده و لقد أصبحنا فى زمان قد اتّخذ أكثر أهله الغدر كيسا و نسبهم أهل الجهل فيه إلى حسن الحيلة.

خ 41 1 و 2 (در روزگارى زندگى مى‏كنيم كه اكثر مردم نيرنگ را سياست و زرنگى مى‏دانند، و جاهلان آن را به سياست درست نسبت مى‏دهند) 2-  مسخ ارزشهاى اجتماعى و لقد أصبحنا فى زمان قد اتّخذ أكثر أهله الغدر كيسا و نسبهم أهل الجهل فيه إلى حسن الحيلة.

خ 41 1 و 2 (در روزگارى زندگى مى‏كنيم كه اكثر مردم نيرنگ را سياست و زرنگى مى‏دانند، و جاهلان آن را به سياست درست نسبت مى‏دهند) 3-  معرفى سياست‏هاى شيطانى و دروغين و لقد أصبحنا فى زمان قد اتّخذ أكثر أهله الغدر كيسا و نسبهم أهل الجهل فيه إلى حسن الحيلة.

خ 41 1 و 2 (در روزگارى زندگى مى‏كنيم كه اكثر مردم نيرنگ را سياست و زرنگى مى‏دانند، و جاهلان آن را به سياست درست نسبت مى‏دهند) 4-  نقش ايمان در ترك سياست‏هاى دروغين قد يرى الحوّل القلّب وجه الحيلة و دونها (چه بسا انسانى همه راههاى نيرنگ را

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 91

مانع من أمر اللَّه و نهيه خ 41 2 و 3 مى‏داند امّا امر و نهى خدا مانع اوست) 5-  فرصت طلبى سياستمداران بى دين و ينتهز فرصتها من لا حريجة له فى الدّين خ 41 3 (امّا آن كس كه پروا ندارد از اين گونه فرصت‏ها استفاده مى‏كند)

خطبه 42 اخلاقى

اخلاقى 1-  ترسناكترين ضد ارزش‏ها أيّها النّاس، إنّ أخوف ما أخاف عليكم إثنان: اتّباع الهوى، و طول الأمل خ 42 1 (اى مردم همانا ترسناكترين چيزى كه بر شما مى‏ترسم دو چيز است، هوا پرستى و آرزوهاى طولانى) 2-  خطرات آرزوهاى و هواپرستى فأمّا اتّباع الهوى فيصدّ عن الحقّ، و أمّا طول الأمل فينسى الآخرة خ 42 1 و 2 (امّا هوا پرستى انسان را از حق باز مى‏دارد، و امّا آرزوهاى طولانى آخرت را از ياد مى‏برد) 3-  ضرورت آخرت گرائى ألا و إنّ الآخرة قد أقبلت، و لكلّ منهما بنون... و إنّ اليوم عمل و لا حساب، و غدا حساب و لا عمل خ 42 2 و 3 (آگاه باشيد همانا آخرت روى كرده، و براى هر كدام از دنيا و آخرت فرزندانى است،... امروز روز عمل نه حسابرسى، و فردا روز حسابرسى نه عمل است) 4-  خطر دنيا زدگى فإنّ كلّ ولد سيلحق بأبيه يوم القيامة (در روز قيامت هر فرزندى به پدرش‏

                        هنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 92

خ 42 3 مى‏پيوندد) 5-  نقش ايمان به خدا و معاد در پاكسازى اعمال ألا و إنّ الدّنيا قد ولّت حذّا... و لا تكونوا من أبناء الدّنيا فإنّ كلّ ولد سيلحق بأبيه يوم القيامة خ 42 2 و 3 (آگاه باشيد دنيا پشت كرد... از فرزندان دنيا نباشيد كه روز قيامت، هر فرزندى به پدرش ملحق مى‏گردد)

خطبه 43 سياسى، تاريخى

اوّل-  سياسى

1-  روش برخورد با دشمن منتظر فرصت إنّ استعدادى لحرب أهل الشّام و جرير عندهم، إغلاق للشّام و صرف لأهله عن خير إن أرادوه خ 43 1 (آماده شدنم براى جنگ با شاميان در حالى كه نماينده من جرير در آن جاست، بستن راه صلح و بازداشتن اهل خير از نيكوكارى است) 2-  با شعار صلح و دوستى نبايد فريب خورد و لكن قد وقّت لجرير وقتا لا يقيم بعده إلّا مخدوعا أو عاصيا خ 43 1 و 2 (لكن مهلتى را براى جرير تعيين كردم كه پس از آن اگر اقامت داشته باشد، يا فريب خورده و يا گناهكار است) 3-  صبر و بردبارى در برابر دشمن و الرّاى عندي مع الأناة فأرو دوا و لا أكره لكم الإعداد خ 43 2 (عقيده من آن است كه با آنها مدارا كنيم، در حالى كه مانع از آماده شدن براى پيكار نيز نيستم)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 93

4-  ضرورت پيكار و جهاد با شاميان و لقد ضربت أنف هذا الأمر و عينه، و قلّبت ظهره و بطنه فلم أر لى فيه إلّا القتال خ 43 3 (من پيكار با معاويه را بررسى كردم و پشت و روى آن را ارزيابى و ديدم چاره‏اى جز نبرد نداريم) 5-  نكوهش از حكومت مستبدّانه عثمان إنّه قد كان على الأمّة و ال أحدث أحداثا، و أوجد النّاس مقالا فقالوا، ثمّ نقموا فغيّروا خ 43 4 (در گذشته عثمان بر مردم حكومت مى‏كرد كه اعمالش حوادثى آفريد و باعث گفتگوها شد، به او شديدا اعتراض كردند و تغييرش دادند)

دوّم-  تاريخى

تاريخ سياسى-  سياسى

خطبه 44 سياسى، تاريخى

اوّل-  سياسى، تاريخى

1-  نكوهش فرار از مسئوليت‏ها قبّح اللَّه مصقلة فعل فعل السّادة و فرّ فرار العبيد خ 44 (خدا زشت گرداند روى مصقله را، عمل بزرگواران را انجام داد ولى چون بردگان گريخت) 2-  نكوهش از خود سرى كارگزاران حكومتى قبّح اللَّه مصقلة فعل فعل السّادة و فرّ فرار العبيد خ 44 (خدا زشت گرداند روى مصقله را، عمل بزرگواران را انجام داد ولى چون بردگان گريخت)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 94

3-  ضرورت راستى و صداقت قبّح اللَّه مصقلة... و لو أقام لأخذنا ميسوره و انتظرنا بماله و فوره خ 44 (خدا زشت گرداند روى مصقله را... اگر استقامت مى‏كرد، از او مى‏پذيرفتيم و به او مهلت مى‏داديم) 4-  ماجراى سياسى تاريخى مصقله قبّح اللَّه مصقلة... و لو أقام لأخذنا ميسوره و انتظرنا بماله و فوره خ 44 (خدا زشت گرداند روى مصقله را... اگر استقامت مى‏كرد، از او مى‏پذيرفتيم و به او مهلت مى‏داديم)

خطبه 45 اعتقادى، اخلاقى

اول اعتقادى

1-  ضرورت حمد و ستايش خداوند الحمد للّه غير مقنوط من رحمته و لا مخلوّ من نعمته... الّذى لا تبرح منه رحمة، و لا تفقد له نعمة خ 45 1 (ستايش خداوندى را كه كسى از رحمت او نا اميد نمى‏شود، و از نعمت‏هايش جدا نمى‏توان شد،... خدايى كه رحمتش قطع نمى‏گردد، و پايان نمى‏پذيرد) 2-  صفات خداوند الحمد للّه غير مقنوط من رحمته و لا مخلوّ من نعمته... الّذى لا تبرح منه رحمة، و لا تفقد له نعمة خ 45 1 (ستايش خداوندى را كه كسى از رحمت او نا اميد نمى‏شود، و از نعمت‏هايش جدا نمى‏توان شد،... خدايى كه رحمتش قطع نمى‏گردد، و پايان نمى‏پذيرد) 3-  نعمت‏ها و لطف و محبت پروردگار الحمد للّه غير مقنوط من رحمته و لا مخلوّ من نعمته... الّذى لا تبرح منه رحمة، و لا (ستايش خداى را كه كسى از رحمت او نا اميد نمى‏شود، و از نعمت‏هايش جدا

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 95

تفقد له نعمة خ 45 1 نمى‏توان شد،... خدايى كه رحمتش قطع نمى‏گردد، و پايان نمى‏پذيرد) 4-  نقش ياد قيامت در اعمال بشرى فارتحلوا منها بأحسن ما بحضرتكم من الزّاد... و لا تطلبوا منها أكثر من البلاغ خ 45 3 (با بهترين توشه از دنيا كوچ كنيد... و از دنيا بيش از نياز بر نداريد)

دوّم-  اخلاقى

1-  توجه به فنا پذيرى دنيا و الدّنيا دار منى لها الفناء و لأهله منها الجلاء خ 45 2 (دنيا جايگاه آرزوها و پايان پذير است، و اهل دنيا كوچ خواهند كرد) 2-  نهى از دنيا زدگى و الدّنيا دار منى لها الفناء و لأهله منها الجلاء خ 45 2 (دنيا جايگاه آرزوها و پايان پذير است، و اهل دنيا كوچ خواهند كرد) 3-  ضرورت توجه به معاد و عمل گرائى فارتحلوا منها بأحسن ما بحضرتكم من الزّاد... و لا تطلبوا منها أكثر من البلاغ خ 45 3 (با بهترين توشه از دنيا كوچ كنيد... و از دنيا بيش از نياز بر نداريد) 4-  خود كفائى و قناعت و لا تسألوا فيها فوق الكفاف و لا تطلبوا منها أكثر من البلاغ خ 45 3 (در دنيا بيش از خود كفائى نخواهيد و بيش از نياز درخواست نكنيد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 96

خطبه 46 اعتقادى

1-  دعا و نيايش اللّهم إنّى أعوذ بك من و عثاء السّفر... خ 46 1 و 2 (خدايا از مشكلات سفر به تو پناه مى‏برم) 2-  دعاى امام قبل از سفر جنگ اللّهم إنّى أعوذ بك من وعثاء السّفر... و المستصحب لا يكون مستخلفا خ 46 1 و 2 (خدايا از مشكلات سفر به تو پناه مى‏برم... آنكه كه هم سفر است جانشين نخواهد بود) 3-  ضرورت پناه بردن به خدا اللّهمّ أنت الصّاحب فى السّفر، و أنت الخليفة فى الأهل خ 46 1 و 2 (خدايا تو در سفر همراه ما، و نسبت به بازماندگان ما سرپرست خوبى هستى)

خطبه 47 سياسى، تاريخ

سياسى، تاريخ 1-  خبر از تحولات سياسى آينده كوفه كأنّى بك يا كوفة تمدّين مدّ الأديم العكاظىّ... إلّا ابتلاه اللَّه بشاغل، و رماه بقاتل خ 47 (كسى به تو بدى نكند جز آنكه به گرفتارى و بلا مشغول گردد، و بدست قاتلين كشته شود) 2-  ستمگران و غارتگران كوفه زود مجازات مى‏شوند

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 97

و إنّى لأعلم أنّه ما أراد بك جبّار سوءا إلّا ابتلاه اللَّه بشاغل، و رماه بقاتل خ 47 (كسى بتو بدى نكند جز آنكه به گرفتارى و بلا مشغول گردد، و بدست قاتلين كشته شود) 3-  پيش آمدهاى تكان دهنده كوفه كأنّى بك يا كوفة تمدّين مدّ الأديم العكاظى تعركين بالنوّازل و تركبين بالزّلازل خ 47 (اى كوفه گويا تو را مى‏نگرم كه همانند چرمهاى بازار عكاظ كشيده مى‏شوى، زير پاى حوادث لگدكوب و پايمال مى‏گردى، و پيش آمدهاى تكان دهنده تو را فرا خواهد گرفت.)

خطبه 48 اعتقادى، سياسى

اوّل-  اعتقادى

1-  ضرورت حمد و ستايش خدا در تمام حالات زندگى الحمد للّه كلّما وقب ليل و غسق و الحمد للّه كلّما لاح نجم و خفق و الحمد للّه غير مفقود الإنعام و لا مكافاء الأفضال خ 48 1 (ستايش خدا را آن گاه كه شب فرا رسد، و پرده تاريكى فرو افتد، ستايش خدا را هر گاه كه ستاره‏اى طلوع و غروب كند، ستايش به خدائى اختصاص دارد كه نعمتهاى او پايان ندارد، و بخشش‏هاى او را جبران نتوان نمود) 2-  ضرورت توجه به نعمت‏هاى بى‏پايان الهى و الحمد للّه غير مفقود الإنعام و لا مكافاء (ستايش به خدائى اختصاص دارد كه‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 98

الإفضال خ 48 1 نعمتهاى او پايان ندارد، و بخشش‏هاى او را جبران نتوان نمود)

دوّم-  سياسى

1-  ضرورت آمادگى در برابر دشمن أمّا بعد فقد بعثت مقدّمتى، و أمرتهم بلزوم هذا الملطاط حتّى يأتيهم أمري خ 48 2 (پس از ستايش پروردگار، من پيش تازان لشكرم را فرستادم، و دستور دادم در كنار فرات بمانند تا فرمان من به آنها برسد) 2-  ضرورت تداوم مبارزه تا نابودى دشمن أمّا بعد فقد بعثت مقدّمتى... و قد رأيت أن أقطع هذه النّطفة الى شر ذمة منكم خ 48 2 (پيش تازان لشكرم را فرستادم... تصميم گرفتم تا از آب فرات بگذرم، تا بسوى جمعيّت اندكى از شما كه در آن سامان زندگى مى‏كنند برسم) 3-  ضرورت بسيج و آماده نگاهداشتن مردم و قد رأيت أن أقطع هذه النّطفة الى شرذمة منكم... و أجعلهم من أمداد القوّة لكم خ 48 2 و 3 (تصميم گرفتم تا از آب فرات بگذرم، تا بسوى جمعيّت اندكى از شما كه در آن سامان زندگى مى‏كنند برسم و از آنها براى شما كمك بگيرم) 4-  ضرورت تبليغ و فراهم آوردن نيروهاى مردمى فأنهضهم معكم إلى عدوّكم و أجعلهم من أمداد القوّة لكم خ 48 3 (آنها را با شما بسوى دشمن بسيج كنم و از آنها براى شما و تقويت شما كمك بگيرم)

خطبه 49 اعتقادى

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 99

اعتقادى 1-  ضرورت حمد و ستايش الهى الحمد للّه الّذى بطن خفيّات الأمور، و دلّت عليه أعلام الظّهور خ 49 1 (ستايش خداوندى را كه از اسرار پنهان آگاه است و نشانه‏هاى روشن بر وجود او دلالت مى‏كند) 2-  علم خدا به نهان‏ها الحمد للَّه الّذى بطن خفيّات الأمور، و دلّت عليه أعلام الظّهور خ 49 1 (ستايش خداوندى را كه از اسرار پنهان آگاه است و نشانه‏هاى روشن بر وجود او دلالت مى‏كند) 3-  خلقت موجودات نشانه روشن وجود خدا و دلّت عليه أعلام الظّهور... و لا قربه ساواهم فى المكان به خ 49 1-  3 (و نشانه‏هاى روشن بر وجود او دلالت مى‏كند... آن چنان نزديك است كه چيزى از او نزديك‏تر نيست) 4-  خدا ديدنى نيست و امتنع على عين البصير خ 49 1 (خدائى كه چشم‏ها او را نمى‏تواند بنگرد) 5-  قلب‏ها از مشاهده خدا عاجزند و امتنع على عين البصير فلا عين من لم يره تنكره و لا قلب من أثبته يبصره خ 49 1 و 2 (خدائى كه چشم‏ها او را نمى‏تواند بنگرد نه چشمى كه او را نمى‏نگرد مى‏تواند انكارش كند و نه قلبى كه او را نشناخته مى‏تواند مشاهده‏اش كند) 6-  در بزرگى و بزرگوارى، خدا بى‏مانند است لم يطلع العقول على تحديد صفته و لم (نه عقل‏ها را بر ماهيّت خودآگاه ساخت و

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 100

يحجبها عن واجب معرفته خ 49 3 نه از شناخت خود بازداشت) 7-  خدا از هر چيزى به ما نزديكتر است قرب فى الدّنوّ فلا شي‏ء أقرب منه خ 49 2 (خداوند از همه به ما نزديكتر است كه چيزى از او نزديكتر نيست.) 8-  عقل‏ها از درك خدا عاجزند لم يطلع العقول على تحديد صفته... خ 49 3 (نه عقل‏ها را بر ماهيّت خود آگاه ساخت و نه از شناخت خود بازداشت) 9-  تشبيه كردن خدا، ممنوع تعالى اللَّه عمّا يقوله المشبّهون به خ 49 2 (خداوند بزرگتر است كه تشبيه كنندگان مى‏پندارد)

خطبه 50 سياسى، تاريخى

اوّل-  سياسى، تاريخى

1-  بررسى ريشه‏هاى پيدايش فتنه‏ها إنّما بدء وقوع الفتن أهوا تتّبع، و أحكام تبتدع،... على غير دين اللَّه خ 50 1 (همانا ريشه و آغاز فتنه‏ها دو چيز است هوا پرستى، و احكام دروغين... كه بر خلاف دين خدا مطرح شده باشد) 2-  خطر هوا پرستى‏ها و بدعت‏ها إنّما بدء وقوع الفتن أهواء تتبّع، و أحكام تبتدع خ 50 1 (همانا ريشه و آغاز فتنه‏ها دو چيز است هوا پرستى، و احكام دروغين) 3-  علل وابستگى‏ها

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 101

إنّما بدء وقوع الفتن أهواء تتّبع... و يتولى عليها رجال رجالا، على غير دين اللَّه خ 50 1 (همانا ريشه و آغاز فتنه‏ها دو چيز است هوا پرستى... كه با احكام دروغين بر مردم سلطه‏گرى دارند) 4-  روش مبارزه با باطل فلو أنّ الباطل خلص من مزّاج الحقّ لم يخف على المرتادين خ 50 2 (اگر باطل بدون حق عرضه شود، بر طالبان حق پوشيده نمى‏ماند) 5-  شناخت روش‏هاى استحمارى استعمارگران و لكن يؤخذ من هذا ضغث، و من هذا ضغت فيمزجان خ 50 3 (مقدارى از حق و مقدارى از باطل را گرفته مخلوط مى‏كنند) 6-  علل سلطه شيطان بر انسانها فهنا لك يستولي الشّيطان على أوليائه خ 50 3 (پس آن گاه شيطان بر دوستان خود مسلّط مى‏گردد) 7-  مؤمنان از خطرات فتنه‏ها مصونند و ينجو «الّذين سبقت لهم من اللَّه الحسنى» خ 50 3 (و نجات مى‏يابند آنان كه مورد رحمت خداوندند) 8-  تاريخ سياسى استعمارگران-  سياسى

خطبه 51 سياسى، تاريخى

سياسى، تاريخى 1-  ضرورت آگاهى از نقشه‏هاى دشمن‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 102

قد استطعموكم القتال خ 51 1 (شاميان راه جنگ را بر شما گشوده‏اند) 2-  ضرورت غافلگير كردن دشمن أو روّوا السّيوف من الدّماء ترووا من الماء خ 51 1 (يا شمشيرها را از خونشان سيراب كنيد و آن گاه آب بنوشيد) 3-  ضرورت بسيج و تحريك حساب شده ارتش قد استطعموكم القتال، فأقّروا على مذلّة، و تأخير محلّة خ 51 1 (شما را به جنگ خواندند، يا تن به ذلّت دهيد و محروم بمانيد) 4-  بكارگيرى ارزش‏هاى عقيدتى در بسيج توده‏ها فالموت فى حياتكم مقهورين و الحياة فى موتكم قاهرين خ 51 1 (مرگ در زندگى با شكست است، و زندگى در مرگ شرافتمندانه است) 5-  افشاگرى در رابطه با دشمن ألا و إنّ معاوية قاد لمة من الغواة و عمّس عليهم الخبر حتّى جعلوا نحورهم أغراض المنيّة خ 51 2 (آگاه باشيد، معاويه گروهى از فاسدان را گرد آورده است و راه‏هاى آگاهى و اخبار را بر آنان بست كه حاضرند گردن‏هاى خود را زير شمشير برند) 6-  شناساندن روحيات زشت دشمن در جنگ ألا و إنّ معاوية قاد لمة من الغواة و عمّس عليهم الخبر حتّى جعلوا نحورهم أغراض (آگاه باشيد، معاويه گروهى از فاسدان را گرد آورده است و راه‏هاى آگاهى و اخبار را بر آنان‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 103

المنيّة خ 51 2 بست كه حاضرند گردن‏هاى خود را زير شمشير برند) 7-  علل استحمار فكرى شاميان ألا و إنّ معاوية قاد لمة من الغواة و عمّس عليهم الخبر حتّى جعلوا نحورهم أغراض المنيّة خ 51 2 (آگاه باشيد، معاويه گروهى از فاسدان را گرد آورده است و راه‏هاى آگاهى و اخبار را بر آنان بست كه حاضرند گردن‏هاى خود را زير شمشير برند)

خطبه 52 اخلاقى، اجتماعى

اخلاقى، اجتماعى 1-  ضرورت توجه به فنا پذيرى دنيا ألا و إنّ الدّنيا قد تصرّمت و آذنت بانقضاء، و تنكّر معروفها و أدبرت حذّاء خ 52 1 (آگاه باشيد، گويا دنيا پايان يافته، و وداع خود را اعلام كرد، خوبيهايش ناشناخته مانده بسرعت مى‏رود) 2-  ضرورت توجه به مرگ و نيستى موجودات ألا و إنّ الدّنيا قد تصرّمت و آذنت بانقضاء، و تنكّر معروفها و أدبرت حذّاء و لا يطولنّ عليكم فيها الأمد خ 52 1 و 2 (آگاه باشيد، گويا دنيا پايان يافته، و وداع خود را اعلام كرد، خوبيهايش ناشناخته مانده بسرعت مى‏رود پس آرزوهاى طولانى نداشته باشيد) 3-  ضرورت كوچ كردن از دنيا فأزمغوا عباد اللَّه الرّحيل عن هذه الدّار (اى بندگان خدا آماده كوچ كردن از دنيا

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 104

... و لا يطولنّ عليكم فيها الأمد خ 52 3 و 4 شويد... كه اقامت شما در دنيا طولانى نخواهد بود) 4-  پرهيز از آرزوهاى دراز و لا يغلبنّكم فيها الأمل خ 52 4 (آرزوهاى طولانى در دنيا بر شما غلبه نكند) 5-  توجه به پاداش بهشت و عذاب الهى لكان قليلا فيها أرجو لكم من ثوابه، و أخاف عليكم من عقابه خ 52 6 (اطاعت شما در برابر نعمت‏هاى خدا اندك است و من از عذاب الهى بر شما مى‏ترسم) 6-  ارزش نعمت ايمان و پاداش معنوى آن و تا للّه لو انماثت قلوبكم انمياثا... أنعمه عليكم العظام خ 52 7 و 8 اگر دلهاى شما آب شود و... در برابر نعمت‏هاى خدا اندك است)

خطبه 53 احكام حج، عبادى

عبادى (احكام حج) من تمام الأضحية استشراف أذنها و سلامة عينها خ 53 (كمال قربانى در آن است كه گوش و چشم آن سالم باشد)

خطبه 54 سياسى، تاريخى

سياسى، تاريخى 1-  هجوم بى‏نظير مردم براى بيعت با امام عليه السّلام فتداكّوا علىّ تداكّ الإبل الهيم يوم وردها، و قد أرسلها راعيها و خلعت مثانيها (روز بيعت، مردم چونان شتران تشنه كه براى رسيدن به آب رها شده و ساربان آنها را رها

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 105

خ 54 1 كرده و عقال از پاهايشان گرفته بمن هجوم آورده بودند) 2-  تاريخ سياسى انتخاب با امام فتداكّوا علىّ تداكّ الإبل الهيم يوم وردها، و قد أرسلها راعيها و خلعت مثانيها أو بعضهم قاتل بعض لدى خ 54 1 و 2 (روز بيعت، مردم چونان شتران تشنه كه براى رسيدن به آب رها شده و ساربان آنها را رها كرده و عقال از پاهايشان گرفته بمن هجوم آورده بودند انسان خيال مى‏كرد برخى بعضى ديگر را در پيش روى من زير دست و پا خواهند كشت) 3-  ضرورت بصيرت و آگاهى در جنگ و قد قلّبت هذا الأمر بطنه و ظهره حتّى منعنى النّوم فما وجدتنى يسعني إلّا قتالهم أو الجحود بما جاء محمّد صلّى اللَّه عليه و آله خ 54 2 و 3 (من زير و روى مسئله جنگ با شاميان را بررسى كردم ديدم يا بايد با آنها بجنگم و يا دين رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله را انكار كنم) 4-  ضرورت بصيرت و آگاهى در دشمن شناسى فتداكّوا علىّ تداكّ الإبل الهيم يوم وردها، و قد أرسلها راعيها و خلعت مثانيها أو بعضهم قاتل بعض لدىّ خ 54 1 و 2 (روز بيعت، مردم چونان شتران تشنه كه براى رسيدن به آب رها شده و ساربان آنها را رها كرده و عقال از پاهايشان گرفته بمن هجوم آورده بودند انسان خيال مى‏كرد برخى بعضى ديگر را در پيش روى من زير دست و پا خواهند كشت) 5-  ضرورت جهاد و پيكار با دشمن و قد قلّبت هذا الأمر بطنه و ظهره حتّى منعنى النّوم فما وجدتنى يسعني إلّا قتالهم أو

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 106

الجحود بما جاء محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و موتات الدنيا أهون على من موتات الآخرة خ 54 2 و 3 (من زير و روى مسئله جنگ با شاميان را بررسى كردم ديدم يا بايد با آنها بجنگم و يا دين رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله را انكار كنم و ديدم كه از دست دادن دنيا آسان‏تر از رها كردن آخرت است) 6-  ضرورت شهادت طلبى فكانت معالجة القتال أهون علىّ من معالجة العقاب خ 54 3 (و ديدم كه جنگ با شاميان آسان‏تر از گرفتار شدن به عذاب آخرت است)

خطبه 55 سياسى، عقيدتى

سياسى، عقيدتى 1-  شجاعت و شهادت طلبى امام على عليه السّلام أمّا قولكم: أكلّ ذلك كراهية الموت فو اللَّه ما أبالي دخلت إلى الموت أو خرج الموت إلىّ خ 55 1 و 2 (اين كه مهلت دادن مرا به پرهيز از مرگ نسبت داديد، سوگند بخدا من باكى ندارم كه بسوى مرگ بروم، يا مرگ به سوى من بيايد) 2-  استقامت امام در مبارزه با باطل أما قولكم: أكلّ ذلك كراهية الموت فو اللَّه ما أبالي دخلت إلى الموت أو خرج الموت إلىّ و ذلك أحبّ إلىّ من أن أقتلها على ضلالها و إن كانت تبوء بآثامها خ 55 1 و 2 (اين كه مهلت دادن مرا به پرهيز از مرگ نسبت داديد، سوگند بخدا من باكى ندارم كه بسوى مرگ بروم، يا مرگ به سوى من بيايد مهلت دادن بهتر است تا آنها را در گمراهى بكشم گر چه در اين حالت نيز به جرم گناهانشان گرفتار خواهند شد) 3-  هدفدارى امام در صلح و جنگ أمّا قولكم: شكّا فى أهل الشّام فو اللَّه ما (اين كه گفتيد در جنگ با شاميان كراهت دارم‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 107

دفعت الحرب يوما إلّا و أنا أطمع أن تلحق بى طائفة فتهتدى بى... و ذلك أحبّ إلىّ خ 55 1 و 2 سوگند بخدا من جنگ را چند روزى ترك نكرده‏ام جز آنكه آرزو دارم گروهى بما بپيوندند و هدايت شوند... كه اين حالت را بيشتر دوست دارم) 4-  صلح طلبى و اصول گرائى در جنگ أمّا قولكم: شكّا فى أهل الشّام فو اللَّه ما دفعت الحرب يوما إلّا و أن أطمع أن تلحق بى طائفة فتهتدى بى... و ذلك أحبّ إلىّ خ 55 1 و 2 (اين كه گفتيد در جنگ با شاميان كراهت دارم سوگند بخدا من جنگ را چند روزى ترك نكرده‏ام جز آنكه آرزو دارم گروهى بما بپيوندند و هدايت شوند... كه اين حالت را بيشتر دوست دارم) 5-  هدف سياست توحيدى هدايت و كمال انسانهاست أمّا قولكم: شكّا فى أهل الشّام فو اللَّه ما دفعت الحرب يوما إلّا و أنا أطمع أن تلحق بى طائفة فتهتدى بى... و ذلك أحبّ إلىّ خ 55 1 و 2 (اين كه گفتيد در جنگ با شاميان كراهت دارم سوگند بخدا من جنگ را چند روزى ترك نكرده‏ام جز آنكه آرزو دارم گروهى بما بپيوندند و هدايت شوند... كه اين حالت را بيشتر دوست دارم) 6-  روش برخورد با دشمن أمّا قولكم: شكّا فى أهل الشّام فو اللَّه ما دفعت الحرب يوما إلّا و أن أطمع أن تلحق بى طائفة فتهتدى بى... و ذلك أحبّ إلىّ خ 55 1 و 2 (اين كه گفتيد در جنگ با شاميان كراهت دارم سوگند بخدا من جنگ را چند روزى ترك نكرده‏ام جز آنكه آرزو دارم گروهى بما بپيوندند و هدايت شوند... كه اين حالت را بيشتر دوست دارم)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 108

7-  ويژگيهاى امام على عليه السّلام أمّا قولكم: أكلّ ذلك كراهية الموت فو اللَّه ما أبالي دخلت إلى الموت أو خرج الموت إلىّ و ذلك أحب إلىّ من أن أقتلها على ضلالها و إن كانت تبوء بآثامها و ذلك أحبّ إلىّ خ 55 1 و 2 (اين كه مهلت دادن مرا به پرهيز از مرگ نسبت داديد، سوگند بخدا من باكى ندارم كه من بسوى مرگ بروم، يا مرگ به سوى من بيايد مهلت‏دادن بهتر است تا آنها را در گمراهى بكشم گر چه در اين حالت نيز به جرم گناهانشان گرفتار خواهند شد كه اين حالت را بيشتر دوست دارم)

خطبه 56 عقيدتى، سياسى

-  عقيدتى، سياسى 1-  نقش ايمان بخدا و پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله در پيروزى‏ها و لقد كنّا مع رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله نقتل آباءنا... ما يزيدنا ذلك إلّا إيمانا و تسليما خ 56 1 (و هر آينه با پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله بوديم با پدران و برادران خود مى‏جنگيديم... و اين جنگ با خويشاوندان جز بر ايمان و اطاعت ما نمى‏افزود) 2-  مرز نشناسى ايمان نقتل آباءنا و إخواننا و أعمامنا: ما يزيدنا ذلك إلّا إيمانا و تسليما خ 56 1 (با پدران و برادران خود مى‏جنگيديم... و اين جنگ با خويشاوندان جز بر ايمان و اطاعت ما نمى‏افزود) 3-  نفى روح عصبيّت خانوادگى و ناسيوناليستى‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 109

نقتل آباءنا و إخواننا و أعمامنا: ما يزيدنا ذلك إلّا إيمانا و تسليما خ 56 1 (با پدران و برادران خود مى‏جنگيديم... و اين جنگ با خويشاوندان جز بر ايمان و اطاعت ما نمى‏افزود) 4-  ضرورت تداوم جهاد و مبارزه و مضيّا على اللّقم، و صبرا على مضض الألم، و جدّا فى جهاد العدوّ خ 56 1 (جنگ در راه خدا ما را در پيمودن جادّه وسيع حق كمك مى‏كرد، و بر تحملّ ناگواريها صبر مى‏كرديم و در جنگ با دشمن جدّى نيز عمل مى‏كرديم) 5-  نقش امدادهاى الهى در جنگ و أنزل علينا النّصر حتّى استقرّ الإسلام ملقيا جرانه خ 56 4 (خدا پيروزى را بما عطا كرد تا آنكه اسلام استقرار يافت) 6-  عوامل پيروزى اسلام فلمّا رأى اللَّه صدقنا... و أنزل علينا النّصر... و لعمري لو كنّا نأتي ما أتيتم ما قام للدّين عمود... خ 56 3 و 4 (خدا چون راستى ما را ديد ما را پيروز كرد... اگر ما مثل شما عمل مى‏كرديم ستونى براى دين باقى نمى‏ماند) 7-  جاهليت پس از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و ايم اللَّه لتحلبّنها دما خ 56 4 (بخدا سوگند با رفتار زشتى كه داريد گويا از پستان شتر خون مى‏دوشيد) 8-  خبر از آينده ناگوار امّت اسلامى و لتتبعنّها ندما خ 56 4 (و به زودى از كارهاى نارواى خود پشيمان مى‏شويد) 9-  صبر و جديّت امام عليه السّلام و اصحاب پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 110

و لقد كنّا مع رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله نقتل آباءنا... ما يزيدنا ذلك إلّا إيمانا و تسليما و لعمري لو كنّا نأتي ما أتيتم ما قام للدّين عمود خ 56 1-  4 (و هر آينه با پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله بوديم با پدران و برادران خود مى‏جنگيديم... و اين جنگ با خويشاوندان جز بر ايمان و اطاعت ما نمى‏افزود و اگر ما مثل شما عمل مى‏كرديم، ستونى براى دين باقى نمى‏ماند)

خطبه 57 سياسى، عقيدتى

اوّل-  سياسى

1-  خبر از تحولات سياسى آينده أمّا إنّه سيظهر عليكم بعدي رجل رحب البلعوم مندحق البطن... و لن تقتلوه خ 57 1 (آگاه باشيد پس از من مردى با گلوى گشاده، و شكمى بزرگ بر شما مسلّط مى‏شود... شما نمى‏توانيد او را بكشيد) 2-  خبر از تحولات در حكومت معاويه أمّا إنّه سيظهر عليكم بعدي رجل رحب البلعوم مندحق البطن... و لن تقتلوه خ 57 1 (آگاه باشيد پس از من مردى با گلوى گشاده، و شكمى بزرگ بر شما مسلّط مى‏شود... شما نمى‏توانيد او را بكشيد) 3-  خبر از حاكميت جابرانه معاويه أمّا إنّه سيظهر عليكم بعدي رجل رحب البلعوم مند حق البطن... و لن تقتلوه فلا تتبّراوا منّى ولدت على الفطرة و سبقت إلى الإيمان و الهجرة خ 57 1 و 2 (آگاه باشيد پس از من مردى با گلوى گشاده، و شكمى بزرگ بر شما مسلّط مى‏شود... شما نمى‏توانيد او را بكشيد از من بيزارى نجوئيد كه من بر فطرت الهى متولّد شدم و در ايمان‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 111

و هجرت از همه پيشى گرفته‏ام)

دوّم-  عقيدتى

1-  مظلوميت امام على عليه السّلام ألا و إنّه سيأمركم بسبّى و البراءة منّى... و أمّا البراءة فلا تتبرّأوا منّى خ 57 2 (آگاه باشيد آن مرد شما را به بدگوئى و بيزارى از من امر مى‏كند... امّا بيزارى. هرگز، از من بيزارى نجوئيد) 2-  ويژگيهاى معنوى امام على عليه السّلام فأمّا السّبّ فسبّونى فإنّه لى زكاة و لكم نجاة و أمّا البراءة فلا تتبرّأوا منّى خ 57 2 (امّا بدگوئى، پس بمن دشنام بدهيد كه باعث بخشش من و نجات شماست...) 3-  ويژگيهاى سياسى فأمّا السّبّ فسبّونى فإنّه لى زكاة و لكم نجاة و أمّا البراءة فلا تتبّرأوا منّى خ 57 2 (امّا بدگوئى، پس بمن دشنام بدهيد كه باعث بخشش من و نجات شماست...)

خطبه 58 سياسى، عقيدتى

اوّل-  سياسى

1-  خبر از تحولات سياسى مصيبت بار آينده أصابكم حاصب و لا بقى منكم آثر أبعد إيمانى باللّه... أشهد على نفسى بالكفر خ 58 1 (بلا و گرفتاريها شما را در برگيرد و اثرى از شما باقى نگذارد، آيا پس از ايمان آوردن بخدا... به كفر خويش گواهى دهم) 2-  خبر از تحولات سياسى مصيبت‏بار آينده خوارج أما إنّكم ستلقون بعدي ذلّا شاملا، و سيفا قاطعا، و أثرة يتّخذها الظّالمون فيكم سنّة (آگاه باشيد شما پس از من دچار ذلّت فراگير و شمشيرهاى برنده خواهيد شد، و

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 112

خ 58 2 استبدادى بر شما حاكم مى‏شود كه براى ستمگران ديگر سنّت خواهد گرديد) 3-  خبر از قتل عام شدن خوارج و سيفا قاطعا خ 58 2 (و شمشيرهاى برنده خواهيد شد)

دوّم-  عقيدتى (امام شناسى)

1-  ويژگيهاى معنوى و عقيدتى امام عليه السّلام أبعد إيمانى باللّه و جهادى مع رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله اشهد على نفسى بالكفر... لقد ظللت إذا و ما أنا من المهتدين خ 58 1 و 2 (آيا پس از ايمان آوردنم به خدا و جهادم با پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله به كفر خويش گواهى دهم... آن وقت گمراه شده و از هدايت يافتگان نخواهم بود) 2-  سوابق مبارزاتى امام عليه السّلام أبعد إيمانى باللّه و جهادى مع رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله اشهد على نفسى بالكفر خ 58 1 (آيا پس از ايمان آوردنم به خدا و جهادم با پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله به كفر خويش گواهى دهم)

خطبه 59 سياسى

سياسى 1-  خبر از قتلگاه، خوارج مصارعهم دون النّطفة خ 59 (قربانگاه خوارج اين سوى رود نهروان است) 2-  خبر از شهادت اندك ياران در جنگ نهروان و لا يهلك منكم عشرة خ 59 (از شما بيش از ده نفر به شهادت نمى‏رسند) 3-  خبر از قتل عام شدن خوارج و اللَّه لا يفلت منهم عشرة خ 59 (از خوارج بيش از ده نفر باقى نمى‏مانند)