خطبه 160 اعتقادى، تاريخى، اخلاقى
اوّل- اعتقادى (خداشناسى)
الف- حكمت اوامر و خواستههاى خدا أمره قضاء و حكمة، و رضاه أمان و رحمة خ 160 1 (فرمان خدا خواستن از روى حكمت، و خشنودى خداوند امنيّت و رحمت است) ب- صفات پروردگار يقضي بعلم، و يعفو بحلم خ 160 1 (با آگاهى قضاوت مىكند، و با حلم مىبخشد) ج- ضرورت حمد و سپاس در همه حالات اللّهمّ لك الحمد على ما تأخذ و تعطي خ 160 2- 4 (خدايا حمد تو راست بر آنچه كه مىگيرى و مىبخشى) د- عجز انسان از درك عظمت خدا فلسنا نعلم كنه عظمتك خ 160 4- 8 (خدايا ما ناتوانيم كه عظمت ذات تو را درك كنيم) ه- عجز حواس ظاهرى لم ينته إليك نظر و لم يدركك بصر خ 160 5 و 6 (نه مىتوان بسوى تو نظر دوخت مشاهده چشم تو را درك نمىكند)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 263
و- عجز عقل در برابر خدا و انتهت عقولنا دونه... و عقله مبهورا خ 160 6 و 8 (عقلهاى ما غير از خدا را مىتواند ارزيابى كند... امّا نسبت به شناخت پروردگار حيران است ز- اميدوار بودن به خدا يدّعي بزعمه أنّه يرجوا للّه، كذب و العظيم خ 160 9- 13 (اميدوار دروغين ادّعا مىكند كه بخدا اميدوار است بخداى بزرگ سوگند كه دروغ مىگويد)
دوّم پيامبر شناسى، امام شناسى
1- شناخت زندگى حضرت موسى عليه السّلام و إن شئت ثنّيت بموسى كليم اللَّه خ 160 16 و 17 (اگر خواستى حضرت موسى عليه السّلام را معرّفى كنم) 2- ويژگىهاى اخلاقى هنرى حضرت داود عليه السّلام و إن شئت ثلّثت بداوود خ 160 18 و 19 (اگر خواستى حضرت داود را معرّفى كنم) 3- ساده زيستى و كارگرى حضرت داود عليه السّلام فلقد كان يعمل سفائف الخوص بيده خ 160 18 و 19 (با دست خود از ليف خرما زنبيل مىبافت) 4- ساده زيستى حضرت عيسى عليه السّلام و إن شئت قلت في عيسى بن مريم عليه السّلام خ 160 20 و 21 و 22 (اگر خواستى از حضرت عيسى بن مريم عليه السّلام بگويم) 5- شناخت ويژگىهاى اخلاقى رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله لقد كان في رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله كاف لك في (همانا زندگى رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله براى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 264
الأسوة خ 160 14 و 15 و 23 الگوگيرى تو را كافى است) 6- الگو بودن رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله در زندگى بشر فتأسّ بنبيّك الأطيب الأطهر خ 160 14 و 23 و 24 (پس پيروى كن از پيامبرت كه پاك و پاكيزه است) 7- پيامبر اسلام و دنيا عرضت عليه الدّنيا فأبى أن يقبلها خ 160 25 و 28 و 29 و 31 و 35 (دنيا به پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله عرضه شد امّا از آن سرباز زد) 8- ساده زيستى رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله يأكل على الأرض، و يجلس جلسة العبد... خ 160 27 و 28 و 31 (بر زمين مىنشست و غذا مىخورد و مانند برده مىنشست...) امام شناسى 9- ساده زيستى امير المؤمنين على عليه السّلام و اللَّه لقد رقّعت مدرعتي هذه حتّى استحييت من راقعها خ 160 36 (سوگند بخدا آن قدر اين پيراهن را وصله زدم كه از خيّاط شرم دارم)
سوّم اخلاقى
1- شناخت جايگاه اميدوارى ما باله لا يتبيّن رجاؤه في عمله خ 160 9 و 10 و 11 (چه مىشود او را كه اميدوارى بخدا در عمل او مشاهده نمىشود) 2- ضرورت الگو گرفتن از انبياء الهى- اعتقادى 3- ضرورت ساده زيستى- اعتقادى 4- ضرورت توجه به فنا پذيرى دنيا عرضت عليه الدّنيا فأبى أن يقبلها خ 160 25 و 28 و 29 و 31 (دنيا به پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله عرضه شد امّا از آن سرباز زد)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 265
چهارم
تاريخ- پيامبر شناسى
خطبه 161 اعتقادى، اخلاقى
اوّل- اعتقادى (پيامبر شناسى)
1- ويژگىهاى بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله أبعثه بالنّور المضيء، و البرهان الجلّيّ خ 160 1 و 2 و 3 (خدا پيامبر را با نور درخشنده و استدلال روشن فرستاد) 2- ويژگىهاى رسول گرامى اسلام صلّى اللَّه عليه و آله أبعثه بالنّور المضيء، و البرهان الجلّيّ خ 160 1 و 2 و 3 (خدا پيامبر را با نور درخشنده و استدلال روشن فرستاد) 3- ويژگىهاى خاندان رسول گرامى اسلام صلّى اللَّه عليه و آله أسرته خير أسرة، و شجرته خير شجرة خ 161 1- 3 (خانواده او بهترين خانواده و درخت خاندان او بهترين درختان است) 4- موفقيّتهاى رسول گرامى اسلام صلّى اللَّه عليه و آله اظهر به الشّرائع المجهولة خ 161 4 (دستورات ناشناخته الهى بوسيله پيامبر آشكار گرديد) 5- ارزش دين اسلام فمن يبتغ غير الإسلام دينا تتحقّق شقوته خ 161 4 (پس كسى كه غير از اسلام دينى برگزيند.
زيانكارى او تحقّق مىيابد)
دوّم اخلاقى
1- معناى توكّل بخدا
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 266
و أتوكّل على اللَّه توكّل الإنابة إليه خ 161 5 (به خدا توكّل مىكنم توكّل كسى كه به سوى او باز مىگردد) 2- ضرورت و ارزش تقوى أوصيكم، عباد اللَّه، بتقوى اللَّه و طاعته خ 161 6 (بندگان خدا شما را به تقواى الهى سفارش مىكنم و اين كه فقط او را اطاعت كنيد) 3- ضرورت بى توجهى به دنيا فأعرضوا عمّا يعجبكم فيها خ 161 7 و 8 (آنچه از دنيا شما را به شگفتى آورد روى گردانيد) 4- عبرت از نابودى و تاريخ گذشتگان و اعتبروا بما قد رأيتم من مصارع القرون قبلكم خ 161 9 و 10 (آنچه در ميدانهاى نابودى قرون گذشته ديدهايد عبرت گيريد) 5- ضرورت ترسيدن از عاقبت شوم گناهان فاحذروا، عباد اللَّه، حذر الغالب لنفسه خ 161 11 (اى بندگان خدا بترسيد چونان ترسيدن كسى كه بر نفس خود پيروز است)
خطبه 162 اعتقادى، سياسى
اوّل- اعتقادى
1- ويژگىهاى امير المؤمنين على عليه السّلام و اهل بيت عليهم السّلام و نحن الأعلون نسبا خ 162 2 (ما از نظر نسب از همه بالاتريم) 2- لياقت و كاردانى امام در مديريّت سياسى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 267
أحملهم من الحقّ على محضه خ 162 6 (من مردم را به حق محض هدايت مىكنم)
دوّم سياسى
1- علل غصب خلافت و كينهتوزىهاى قريش فانّها كانت أثرة شحّت عليها نفوس قوم خ 162 2 و 3 (غضب خلافت براى اين بود كه عدّهاى بر اين مقام بخل ورزيدند) 2- تعجب از كارهاى خندهآور معاويه فلقد أضحكني الدّهر بعد إبكائه خ 162 4 (روزگار مرا پس از گرياندن خنداند) 3- اهداف سياسى و پليد معاويه حاول القوم إطغاء نور اللَّه من مصباحه خ 162 5 (قوم ما تلاش كردند تا نور خدا را در مركز آن خاموش كنند)
خطبه 163 اعتقادى، علمى
اوّل- اعتقادى (خدا شناسى)
1- ضرورت حمد و ستايش خدا الحمد للّه خالق العباد و ساطح المهاد خ 163 1 (ستايش خداوندى را سزاست كه آفريدگار بندگان و گستراننده زمين است) 2- روش اثبات از ليت خدا و لا لأزليّته انقضاء هو الأوّل و لم يزل خ 163 1 و 2 (براى از ليّت خدا پايانى ندارد، اوست اوّلى كه پايانى ندارد) 3- عجز وهم و خيال بشر از درك خدا
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 268
لا تقدّره الأوهام بالحدود و الحركات خ 163 3 و 4 (خدا را با مرزها و حركتهاى با انديشهها نمىشود محدود كرد) 4- كيفيّت دور و نزديك بودن خدا لم يقرب من الأشياء بالتصاق، و لم يبعد عنها بافتراق خ 163 4 و 5 (به موجودات نزديك است نه آنكه به آنها چسبيده باشد، و از موجودات دور نيست بگونهاى فاصلهاى باشد) 5- علم فراگير خدا به همه چيز و همه جا و لا يخفى عليه من عباده شخوص لحظة خ 163 5 و 10 (بر خدا نگاههاى ممتد بندگان پوشيده نيست) 6- شگفتى كيفيّت آفرينش موجودات لم يخلق الأشياء من أصول أزليّة خ 163 9 و 11 و 12 (پديدهها را از موادّى ازلى نيافريد) 7- اثبات حدوث موجودات بل خلق ما خلق فأقام حدّه خ 163 9 (خداوند پديدهها را آفريد، و آنان را در اندازههاى متناسب خودشان قرار داد) 8- مراحل آفرينش انسان و قدرت خدا أيّها المخلوق السّوىّ،... فى ظلمات الأرحام خ 163 11- 14 (اى پديده معتدلى... كه در تاريكيهاى رحمها رشد كردى)
خطبه 164 سياسى، تاريخى
سياسى، تاريخى 1- نصيحتهاى حكيمانه امام عليه السّلام به عثمان إنّ النّاس ورائى و قد استسفرونى بينك و (مردم پشت سر من هستند مرا بين خود و تو
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 269
بينهم خ 164 1- 12 سفير قرار دادند) 2- تذكر ارزشهاى اخلاقى به عثمان و و اللَّه ما أدرى ما أقول لك ما أعرف شيئا تجهله خ 164 1- 12 (سوگند بخدا نمىدانم چه چيزى را بتو بايد گفت چيزى نيست كه تو ندانى) 3- مطرح كردن بهترين و بدترين بندگان خدا أنّ أفضل عباد اللَّه عند اللَّه إمام عادل هدى و هدى خ 164 5، 6 و 7 (همانا بهترين بندگان خدا در نزد او، رهبر عادلى است كه هدايت شده و هدايت مىكند) 4- روشن بودن راه سنت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و بدعتها و إنّ السّنن لنيّرة، لها أعلام و إنّ البدع لظاهرة خ 164 6 (سنّتها روشن و نورانيند، و نشانههاى آن آشكار است) 5- ترساندن عثمان كه امام مقتول امت باشد و إنّى أنشدك اللَّه ألّا تكون إمام هذه الأمّة المقتول خ 164 9 (و من تو را بخدا سوگند مىدهم كه رهبر كشته شده اين امّت نباشى)
خطبه 165 اعتقادى، علمى
اوّل اعتقادى (خداشناسى)
1- اثبات خدا از راه برهان وجود ابتدعهم خلقا عجيبا من حيوان و موات خ 165 1 (خدا مخلوقاتى شگفت از حيوان و جماد آفريد) 2- نشانههاى خدا در طبيعت ابتدعهم خلقا عجيبا من حيوان و موات (خدا مخلوقاتى شگفت از حيوان و جماد
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 270
خ 165 1 آفريد) 3- اعتراف عقلهاى سالم به وحدانيت خدا ما نقادت له العقول معترفة به خ 165 2 (عقلها مطيع و معترف به وجود پروردگار است) 4- عجز عقول بشرى از درك خدا فسبحان الّذى بهر العقول عن وصف خلق جلّاه للعيون خ 165 26 (بزرگ و منزّه است خدائى كه زبانها از توصيف او عاجزند) 5- عجز وهم و خيال و انديشه از درك خدا قد أعجز الأوهام أن تدركه و الألسنة أن تصفه خ 165 26 (انديشهها عاجزند كه خدا را درك كنند، و زبانها عاجزند كه او را وصف نمايند) 6- عجز زبانهاى گويا از وصف خدا قد أعجز الأوهام أن تدركه و الألسنة أن تصفه خ 165 26 (انديشهها عاجزند كه خدا را درك كنند، و زبانها عاجزند كه او را وصف نمايند) 7- ويژگىهاى شگفتىآور بهشت فلو رميت ببصر قلبك... إلى منازل الأبرار برحمته خ 165 30- 35 (اگر با چشم دل بسوى بهشت بنگرى... بسوى جايگاههاى خوبان كه از رحمت الهى است) 8- انواع نعمتها و ميوهجات بهشت و طلوع تلك الثّمار مختلفة في غلف أكمامها خ 165 32 (و آشكار شدن ميوجات مختلف كه از درون غلافهاى خود سر بيرون آورده است) 9- انواع مناظر نورانى و زيباى بهشت
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 271
فلو شغلت قلبك أيّها المستمع خ 165 34 و 35 (اى شنونده اگر دل را به بهشت مشغول دارى)
دوّم علمى
1- شگفتى آفرينش انواع حيوانات ابتدعهم خلقا عجيبا من حيوان و موات خ 165 1 (خدا مخلوقاتى شگفت از حيوان و جماد آفريد) 2- شگفتى آفرينش انواع پرندگان و ما ذرأ من مختلف صور الأطيار خ 165 2 (و آنچه از پديدههاى در شكلهاى گوناگون پرندگان بر جاى گذاشت) 3- شگفتى شكل و رنگهاى زيباى پرندگان كوّنها بعد إذا لم تكن فى عجائب صور ظاهرة خ 165 4- 6 (پرندگان را در شكلهاى شگفتىآورى آفريد كه وجود نداشتند) 4- شگفتى آفرينش طاوس و من أعجبها خلقا الطّاووس خ 165 7- 24 (يكى از شگفتآورترين پديدهها طاوس است).
5- شگفتى آفرينش جانداران كوچك و سبحان من أدمج قوائم الذّرّة و الهمجة خ 165 28- 29 (بزرگ است آن خدائى كه براى مورچه و پشه دست و پا آفريد)
خطبه 166 سياسى، تاريخى
سياسى، تاريخى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 272
1- ضرورت پرهيز از روحيّات ملتهاى آلوده و لا تكونوا كجفاة الجاهليّة... و يخرج حضانها شرّا خ 166 1 و 2 (همانند ستمگران جاهليّت نباشيد... كه فرزندان آنها نيز بد بودند) 2- خبر از حوادث تلخ خاندان بنى اميّه افترقوا بعد ألفتهم... كما تذوب الألية على النّار خ 166 3- 7 (پس از اجتماع، پراكنده و نابود مىشوند... چونان پى بر روى آتش) 3- خبر از تفرقه و پراكندگى و نابودى بنى اميه و تشتّتوا عن أصلهم... كما تذوب الألية على النّار خ 166 3- 7 (از ريشه و أساس پراكنده مىشوند... چونان پى بر روى آتش) 4- خبر از تحولّات مهم آينده و لعمري ليضعّفنّ لكم التّيه من بعدي أضعافا خ 166 9 (بجانم سوگند كه سرگردانى شما پس از من بيشتر مىگردد) 5- علل پيروزى و شكست ملتها لو لم تتخاذلوا عن نصر الحقّ... و نبذتم الثّقل الفادح عن الأعناق خ 166 8- 10 (اگر در يارى حق سستى نداشتيد... بارهاى سنگين از گردن شما فرو مىافتاد) 6- ضرورت اطاعت از امام و اعلموا أنّكم إن اتّبعتم الدّاعى لكم سلك بكم منهاج الرّسول خ 166 10 (بدانيد اگر شما مردم، دعوت كننده را پيروى مىكرديد شما را به راه رسول خدا مىكشاند)
خطبه 167 اخلاقى، اجتماعى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 273
اخلاقى، اجتماعى 1- ضرورت پيروى از راه هدايت إنّ اللَّه سبحانه أنزل كتابا هاديا خ 167 1 (همانا خداى سبحان كتاب هدايت كنندهاى فرستاد) 2- ضرورت انجام واجبات الهى الفرائض الفرائض أدّوها إلى اللَّه تؤدّكم إلى الجنّة خ 167 2 (واجبات واجبات واجبات خدا را انجام دهيد كه شما را به بهشت مىكشاند) 3- فلسفه حرام و حلال إنّ اللَّه حرّم حراما غير مجهول خ 167 2 و 3 (خدا حرامهايى را كه بر كسى پوشيده نيست حرام كرد) 4- تعريف مسلمان فالمسلم من سلم المسلمون من لسانه و يده خ 167 3 (پس مسلمان كسى است كه مسلمانان از زبان و دستش در أمان باشند) 5- ضرورت توجه به مرگ بادروا أمر العامّة و خاصّة أحدكم و هو الموت خ 167 4 (بسوى چيزى بشتابيد كه شامل همه مردم خواهد شد و آن مرگ است) 6- ضرورت توجه به معاد و قيامت فإنّ النّاس أمامكم، و إنّ السّاعة تحدوكم من خلفكم خ 167 4 (مردم در پيش روى شما و قيامت از پشت سر شما را مىراند) 7- رعايت حقوق فرد و جامعه اتّقوا اللَّه فى عباده و بلاده فإنّكم مسئولون حتّى عن البقاع و البهائم (مردم از خدا نسبت به بندگان و شهرها پروا كنيد كه شما نسبت به آنها حتى از
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 274
خ 167 5 خانهها و حيوانات مسئوليد) 8- رعايت حقوق خانهها و حيوانات اتّقوا اللَّه فى عباده و بلاده فإنّكم مسئولون حتّى عن البقاع و البهائم خ 167 5 (مردم از خدا نسبت به بندگان و شهرها پروا كنيد كه شما نسبت به آنها حتى از خانهها و حيوانات مسئوليد) 9- ضرورت پرهيز از بدىها أطيعوا اللَّه و لا تعصوه خ 167 5 (خدا را اطاعت كنيد و از خدا سرپيچى نداشته باشيد)
خطبه 168 سياسى
سياسى 1- ممكن نبودن انتقام از قاتلين عثمان يا إخوتاه إنّى لست أجهل ما تعلمون... خ 168 1- 5 (اى برادران من از آنچه كه شما مىدانيد غافل نيستم) 2- معرفى قاتلان عثمان يا إخوتاه إنّى لست أجهل ما تعلمون... خ 168 1- 5 (اى برادران من از آنچه كه شما مىدانيد غافل نيستم) 3- ضرورت پرهيز از تفرقه و جدائى فاصبروا حتّى يهدأ النّاس و تقع القلوب مواقعها خ 168 4 (صبر كنيد تا مردم آماده شوند و قلبها با واقعيّتها آشنا شود)
خطبه 169 اعتقادى، سياسى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 275
اوّل- اعتقادى
1- ويژگىهاى بعثت رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله إنّ اللَّه بعث رسولا هاديا بكتاب ناطق و أمر قائم خ 169 1 (همانا خداوند پيامبرى هدايت كننده با كتابى سخن گوينده و فرمانى استوار فرستاد) 2- ضرورت عمل كردن به قرآن و سنّت پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و لكم علينا العمل بكتاب اللَّه تعالى و سيرة رسول اللَّه خ 169 5 (حقّى كه شما بر گردن ما داريد عمل به كتاب خداى بزرگ و سنّت پيامبر است) 3- ضرورت اطاعت از امام و حكومت اسلامى فأعطوه طاعتكم غير ملوّمة و لا مستكره بها خ 169 2 و 3 (از حكومت الهى اطاعت كنيد بىآنكه سرزنش كنيد يا بى رغبت باشيد)
دوّم- سياسى
1- خطر بدعت گذاريها و إنّ المبتدعات المشبّهات هنّ المهلكات خ 169 1 (بدعتهايى كه در شكل حق در آمدند هلاك كنندهاند) 2- فلسفه حكومت اسلامى و إنّ فى سلطان اللَّه عصمة لأمركم خ 169 2 (حكومت الهى حافظ امور شماست) 3- ره آورد شوم اطاعت نكردن از حكومت الهى و اللَّه لتفعلنّ أو لينقلنّ اللَّه عنكم سلطان الإسلام خ 169 2 و 3 (سوگند بخدا كه حكومت الهى از شما دور مىگردد) 4- خبر از انتقال قدرت و عزت اسلام از كوفيان و اللَّه لتفعلنّ أو لينقلنّ اللَّه عنكم سلطان (سوگند بخدا كه حكومت الهى از شما دور
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 276
الإسلام خ 169 2 و 3 مىگردد) 5- علل وحدت احزاب مخالف امام عليه السّلام إنّ هؤلاء قد تمالئوا على سخطة إمارتى خ 169 4 (همانا اين شورشيان بجهت نارضايتى از حكومت من با يكديگر متحّد شدند) 6- خطر احزاب مخالف امام عليه السّلام فإنّهم إن تمّموا على قيالة هذا الرّأى انقطع نظام المسلمين خ 169 4 و 5 (اگر اين شورشيان به اهدافشان برسند نظام جامعه اسلامى از هم مىپاشد)
خطبه 170 تاريخ، سياسى
تاريخ، سياسى 1- حق گرائى أ رأيت لو أنّ الّذين وراءك بعثوك رائدا فامدد اذا يدك خ 170 1- 3 (اگر تو را فرستادند كه محل بارش باران را نشان دهى پس بيعت كن)
خطبه 171 اعتقادى، علمى، نظامى
اوّل اعتقادى، علمى
1- نشانههاى خدا در آفرينش اللّهمّ ربّ السّقف المرفوع خ 171 1 (خدايا، اى پروردگار سقف برافراشته) 2- روش دعا كردن إن أظهرتنا على عدوّنا فجنّبنا البغى خ 171 4 (خدايا اگر ما را پيروز گردانيدى ما را از تجاوز باز دار) 3- شگفتى آفرينش جو و فضا و الجوّ المكفوف... و جعلته سكّانه سبطا (اى خدائى كه اين جوّ متراكم و آسمان را
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 277
من ملائكتك خ 171 1 و 2 جايگاه فرشتگان برگزيدى) 4- شگفتى آفرينش زمين براى موجودات و ربّ هذه الأرض الّتى جعلتها قرارا للأنام خ 171 2 و 3 (پروردگار اين زمينى كه آن را محل آرامش انسانها قرار دادى) 5- شگفتى آفرينش كوهها و نقش آن در اعتدال زمين و ربّ الجبال الرّواسى الّتى جعلتها للأرض أوتادا خ 171 3 (و پروردگار اين كوههاى محكم كه آن را براى زمين ميخهاى استوار قرار دادى)
دوّم نظامى
1- روش جهت دادن لشكر در آستانه جنگ اللّهمّ ربّ السّقف المرفوع... و اعصمنا من الفتنة خ 171 1 و 4 (خدايا اى پروردگار آسمان برافراشته... ما را فتنهها حفظ كن) 2- توجه به خدا و امدادهاى الهى در جنگ اللّهمّ ربّ السّقف المرفوع... و اعصمنا من الفتنة خ 171 1 و 4 (خدايا اى پروردگار آسمان برافراشته... ما را فتنهها حفظ كن) 3- نقش دعا و ايمان در جنگ إن أظهرتنا على عدوّنا فجنّبنا البغى خ 171 4 (خدايا اگر ما را پيروز گردانيدى ما را از تجاوز باز دار) 4- دعا براى رفع تجاوزات و ستم در صورت پيروزى إن أظهرتنا على عدوّنا فجنّبنا البغى خ 171 4 (خدايا اگر ما را پيروز گردانيدى ما را از تجاوز باز دار)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 278
5- دعا براى شهادت در صورت شكست و إن أظهرتهم علينا فارزقنا الشّهادة خ 171 4 (خدايا اگر آنها را بر ما پيروز كردى بما شهادت روزى كن) 6- روش تحريك احساسات لشكر براى جنگ العار وراءكم و الجنّة أمامكم خ 171 5 (عار در فرار از ميدان و بهشت در پيش روى شماست) 7- ياد ياران مجاهد و مقاوم أين المانع للذّمار، و الغائر عند نزول الحقائق من أهل الحفاظ خ 171 5 (كجايند آنها كه در برابر حوادث سخت چون سپرهاى محكم مىباشند) 8- شرائط مجاهدان در راه خدا أين المانع للذّمار، و الغائر عند نزول الحقائق من أهل الحفاظ خ 171 5 (كجايند آنها كه در برابر حوادث سخت چون سپرهاى محكم مىباشند) 9- يادآورى شهادت و بهشت در آستانه جنگ العار وراءكم و الجنّة أمامكم خ 171 5 (عار در فرار از ميدان و بهشت در پيش روى شماست)
خطبه 172 اعتقادى، سياسى، نظامى
اوّل- اعتقادى
علم فراگير الهى الحمد للّه الّذي لا تواري عنه سماء سماء و لا أرض أرضا خ 172 1 (ستايش خداوندى را كه هيچ آسمانى مانع آگاهى او از آسمان ديگر نمىشود)
دوّم سياسى (تاريخ سياسى)
1- اعتراضات جاهلانه روز شورا و پاسخ
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 279
امام عليه السّلام و قد قال قائل: إنّك... لحريص... و إنّما طلبت حقا لي خ 172 1- 3 (در روز شورى شخصى بمن گفت شما بر حكومت حريصى پاسخ دادم: همانا من حقّى را مىخواهم كه از آن من است) 2- ادّعاها و شعارهاى دروغين قريش ألا إنّ فى الحقّ أن تأخذه، و فى الحقّ أن تتركه خ 172 4 (قريش گفتند: حق را توانى گرفت يا آن را واگذار) 3- ويژگىها و حقانيت امام عليه السّلام و أنا أخصّ و أقرب... كأنّه بهت لا يدري ما يجيبني به خ 172 2 و 3 (گفتم من به حكومت شايستهتر و نزديكترم... مبهوت ماند نتوانست پاسخى بگويد) 4- شكوههاى امام عليه السّلام در رابطه با ظلم قريش اللّهمّ إنّى أستعديك على قريش و من أعانهم خ 172 4 (خدايا من از قريش و يارانشان بتو شكايت مىكنم) 5- ماجراى عائشه در جنگ جمل فخرجوا يجرّون حرمة رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله كما تجرّ الأمة عند شرائها خ 172 5 (سران جنگ بصره خروج كردند در حالى كه همسر رسول خدا را همراه خود مىكشاندند چوناى كنيزى كه براى فروش مىبرند) 6- زشتى سوء استفاده از همسر رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فخرجوا يجرّون حرمة رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله كما تجرّ الأمة عند شرائها خ 172 5 (سران جنگ بصره خروج كردند در حالى كه همسر رسول خدا را همراه خود مىكشاندند چوناى كنيزى كه براى فروش مىبرند) 7- سران جمل بيعت شكنان بى ايمان
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 280
ما منهم رجل إلّا و قد أعطاني الطّاعة خ 172 5 و 6 (كسى در لشكر شورشيان نيست مگر آنكه با من بيعت كرد) 8- بررسى جنايات سران جمل فقدموا على عاملي بها و خزّان بيت مال المسلمين خ 172 7 و 8 (شورشيان بر فرماندار من و حافظان بيت المال هجوم آوردند) 9- علل جواز جنگ عليه سران جمل فو اللَّه لو لم يصيبوا من المسلمين إلّا رجلا واحدا... لحلّ لى قتل ذلك الجيش خ 172 8 و 9 (بخدا سوگند اگر آنها جز مسلمان را مىكشتند... جنگ با لشكريانشان براى من حلال بود) 10- اثبات هجوم و تجاوز ناكثين فو اللَّه لو لم يصيبوا من المسلمين إلّا رجلا واحدا... لحلّ لى قتل ذلك الجيش خ 172 8 و 9 (بخدا سوگند اگر آنها جز مسلمان را مىكشتند... جنگ با لشكريانشان براى من حلال بود)
خطبه 173 اعتقادى، نظامى، اخلاقى
اوّل اعتقادى
1- ويژگىهاى بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله أمين وحيه، و خاتم رسله، و بشير رحمته، خ 173 1 (پيامبر امين وحى، و خاتم پيامبران و بشارت دهنده رحمت الهى است) 2- ويژگىها و شرائط امامت إنّ أحقّ النّاس بهذا الأمر أقواهم عليه خ 173 1 و 2 (همانا سزاوارترين مردم بر خلافت قوىترين آنهاست) 3- شناخت كيفيت شركت مردم در انتخاب
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 281
امام و رهبر لئن كانت الإمامة لا تنعقد حتّى يحضرها عامّة النّاس خ 173 2 و 3 (اگر امامت با رأى تمام مردم صورت مىگيرد هرگز تحقّق نخواهد يافت) 4- شناخت جايگاه شورى و اكثريت لئن كانت الإمامة... و لكن أهلها يحكمون على من غاب عنها خ 173 2 و 3 (بلكه انسانهاى داراى صلاحيّت بايد امام را برگزينند) 5- اعتراضهاى بىمورد پس از انتخابات ثمّ ليس للشّاهد أن يرجع، و لا للغائب أن يختار خ 173 3 (پس از انتخاب امام، نه آنكه شاهد بود و رأى داد مىتواند از بيعت خارج شود و نه آن كس كه غايب بود مىتواند مخالفت كند)
دوّم نظامى
1- با دو گروه بايد مبارزه نمود ألا و إنّى أقاتل رجلين: رجلا ادّعى ما ليس له خ 173 3 (آگاه باشيد من با دو نفر مىجنگم، آن كس كه چيزى را ادّعا كند) 2- ضرورت دفاع در جنگ داخلى و قد فتح باب الحرب بينكم و بين أهل القبلة... خ 173 4 (مردم هم اكنون آتش جنگ بين شما و اهل قبله گشوده شد) 3- خطرناك و مهم بودن جنگ داخلى و قد فتح باب الحرب بينكم و بين أهل القبلة... خ 173 4 (مردم هم اكنون آتش جنگ بين شما و اهل قبله گشوده شد) 4- شرائط مبارزه داخلى با مدعيان دروغين اسلام
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 282
و لا يحمل هذا العلم إلّا أهل البصر و الصّبر... خ 173 5 (كسى مىتواند پرچم مبارزه را بر دوش گيرد كه از آگاهان و اهل صبر باشد) 5- ضرورت اطاعت از رهبرى فامضوا لما تؤمرون به،... خ 173 5 (به آنچه كه فرمان داده شديد عمل كنيد)
سوّم اخلاقى
1- ارزش و ويژگىهاى تقوى فإنّها خير ما تواصى العباد به خ 173 4 (كه آن بهترين چيزى است كه بندگان را به آن سفارش مىكنند) 2- ضرورت توجه به فنا پذيرى دنيا ألا و إنّ هذه الدّنيا الّتى أصبحتم تتمنّونها.. ليست بداركم خ 173 6 (آگاه باشيد اين دنيائى كه در آن قرار گرفتيد و آرزوى آن را داريد... خانه اصلّى شما نيست) 3- ضرورت آخرت گرائى و سابقوا فيها إلى الدّار الّتى دعيتم إليها خ 173 8 و 9 (در دنيا بسوى خانه اصلّى كه به آن دعوت شديد سبقت بگيريد) 4- ضرورت تأسف نخوردن بر دنيا و لا يخنّنّ أحدكم خنين الأمة على ما زوى عنه منها خ 173 8 و 9 (فردى از شما چونان كنيزانى كه چيزى از دست مىدهند گريه سر مىدهند براى دنيا گريه كنيد) 5- اصالت دادن به حفظ دين و ترك دنيا ألا و إنّه لا ينفعكم بعد تضييع دينكم شيء حافظتم عليه من أمر دنياكم خ 173 9 و 10 (آگاه باشيد، پس از ضايع كردن دين آنچه از دنيا بدست آورديد بدرد شما نمىخورد) 6- نهى از دنيا گرائى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 283
ألا و إنّه لا ينفعكم بعد تضييع دينكم شيء حافظتم عليه من أمر دنياكم خ 173 9 و 10 (آگاه باشيد، پس از ضايع كردن دين آنچه از دنيا بدست آورديد بدرد شما نمىخورد)
خطبه 174 سياسى، تاريخى
سياسى، تاريخى 1- شجاعت بى نظير امام عليه السّلام ما أهدّد بالحرب، و لا أرهّب بالضّرب خ 174 1 (من هرگز به جنگ و ضربت شمشير تهديد نشدم) 2- امام عليه السّلام و وعدههاى نصرت الهى و أنا على ما قد وعدني ربّي من النّصر خ 174 1 (من بر وعدههاى خدا بر پيروزى استوار هستم) 3- بررسى ادعاهاى دروغين ناكثين و اللَّه ما استعجل متجرّدا للطّلب بدم عثمان... خ 174 1 و 2 (بخدا قسم طلحه براى خونخواهى عثمان شورش نكرد) 4- قاتلان عثمان خونخواهان دروغين و اللَّه ما استعجل متجرّدا للطّلب بدم عثمان و لم يكن فى القوم أحرص عليه منه خ 174 1 و 2 (بخدا قسم طلحه براى خونخواهى عثمان شورش نكرد در ميان كشندگان عثمان كسى حريصتر از طلحه نبود) 5- محكوم كردن خونخواهان عثمان و لئن كان فى شكّ من الخصلتين خ 174 5 و 4 (اگر شك داشتند خوب بود كه كناره مىگرفتند)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 284
خطبه 175 سياسى، اعتقادى
اوّل- سياسى
1- علل پيروزى و شكست ملتها أيّها النّاس غير المغفول عنهم... لا تعرف ما ذا يراد بها خ 175 1 و 2 (اى مردمى كه شما غافل هستيد و دشمن از شما غافل نيست... و نمىدانيد كه دشمن با شما چه خواهد كرد) 2- نكوهش از روحيات مردم كوفه أيها النّاس غير المغفول عنهم... لا تعرف ما ذا يراد بها خ 175 1 و 2 (اى مردمى كه شما غافل هستيد و دشمن از شما غافل نيست... و نمىدانيد كه دشمن با شما چه خواهد كرد)
دوّم اعتقادى (امام شناسى)
1- ويژگىهاى امام على عليه السّلام و اللَّه لو شئت أن أخبر كلّ رجل منكم... خ 175 3 (سوگند بخدا اگر بخواهم به هر يك از شما خبر خواهم داد اسرار نهان را) 2- علم غيب امام عليه السّلام به همه حوادث فرد و جامعه و اللَّه لو شئت أن أخبر كلّ رجل منكم بمخرجه و مولجه و جميع شأنه لفعلت خ 175 3 (سوگند بخدا اگر بخواهم به هر يك از شما خبر خواهم داد اسرار نهان را اگر بخواهم از آغاز و پايان و جميع حالات زندگى خبر مىدهم) 3- سبقت گرفتن امام در تمام اعمال پسنديده أيّها النّاس، إنّى، و اللَّه، ما أحثّكم على (اى مردم سوگند بخدا من شما را به عمل
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 285
طاعة إلّا و أسبقكم إليها خ 175 6 نيكى دعوت نمىكنم جز آنكه جلوتر خود عمل كردهام)
خطبه 176 اعتقادى، اخلاقى، سياسى
اوّل اعتقادى
1- رهنمودهاى روشن الهى انتفعوا ببيان اللَّه... و إنّ النّار حقّت بالشّهوات خ 176 1 و 2 (از بيان الهى پند گيريد... و همانا آتش به شهوات بستگى دارد) قرآن شناسى 2- ويژگىهاى معنوى قرآن و اعلموا أنّ هذا القرآن... فإنّ فيه شفاء خ 176 7 و 28 (بدانيد كه در اين قرآن... شفاى هر دردى است) 3- ويژگىهاى معنوى و درمانى قرآن و اعلموا أنّ هذا القرآن... فإنّ فيه شفاء خ 176 7 و 28 (بدانيد كه در اين قرآن... شفاى هر دردى است) 4- قرآن و شفاعت در قيامت و اعلموا أنّه شافع مشفّع خ 176 10 و 11 (بدانيد كه قرآن شفاعت كنندهاى است كه شفاعت او پذيرفته مىشود) 5- روش استفاده صحيح از قرآن و استدلّوه على ربّكم، و استنصحوه على أنفسكم... خ 176 12 (خدا شناسى را از قرآن بياموزيد.... و خود را بوسيله قرآن اندرز دهيد)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 286
6- ويژگىهاى علمى قرآن هو النّاصح الّذى لا يغشّ و الهادي الّذي لا يضلّ... خ 176 8 و 7 و 28 (قرآن نصيحت كنندهاى است كه دروغ نمىگويد و هدايت كنندهاى كه گمراه نمىكند) امام شناسى 7- امام على عليه السّلام شاهد اعمال بندگان أنا شاهد لكم و حجيج يوم القيامة عنكم خ 176 14 (من گواه اعمال شما و استدلال كننده روز قيامت هستم) 8- امام استدلال كننده روز قيامت و حجيج يوم القيامة عنكم خ 176 14 (و استدلال كننده روز قيامت شما هستم)
دوّم اخلاقى
1- ضرورت پند پذيرى از رهنمودهاى الهى انتفعوا ببيان اللَّه... و تجتنبوا هذه خ 176 1 و 2 (از بيان الهى پند گرفته... و از محرّمات فاصله گيريد) 2- ضرورت خودسازى در اطاعت و اعلموا أنّه ما من طاعة اللَّه شيء إلّا يأتي فى كره... خ 176 3 و 4 (آگاه باشيد كه اطاعت پروردگار با دشوارى انجام مىپذيرد) 3- عامل رسيدن به بهشت و اعلموا أنّه ما من طاعة اللَّه شيء إلّا يأتي فى كره... خ 176 3 و 4 (آگاه باشيد كه اطاعت پروردگار با دشوارى انجام مىپذيرد) 4- روانشناسى مؤمن أنّ المؤمن لا يصبح و لا يمسي إلّا و نفسه (مؤمن هر روز و شب نفس خود را متّهم
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 287
ظنون عنده خ 176 5 و 6 و 20 مىكند) 5- ضرورت عمل گرائى العمل العمل... و اخرجوا إلى اللَّه بما افترض عليكم من حقّه خ 176 13 و 14 (عمل كنيد عمل كنيد و آنچه بر شما واجب شد آن را بسوى پروردگارتان بفرستيد) 6- ضرورت آخرت گرائى العمل العمل... و اخرجوا إلى اللَّه بما افترض عليكم من حقّه خ 176 13 و 14 (عمل كنيد عمل كنيد و آنچه بر شما واجب شد آن را بسوى پروردگارتان بفرستيد) 7- ضرورت ايمان و استقامت ألا و إنّ القدر السّابق قد وقع... فاستقيموا على كتابه خ 176 15- 17 (همانا خواستهها گذشته گذشت... هم اكنون در عمل قرآن بكوشيد) 8- نكوهش از بدعت گذارى و لا تبتدعوا... و أنّ ما أحدث النّاس لا يحلّ لكم شيئا خ 176 17 و 23 (بدعت گذار نباشيد... و آنچه را مردم بدعت مىگذارند براى شما حلال نيست) 9- نكوهش از نفاق و دوروئى و اجعلوا اللّسان واحدا خ 176 18 و 19 و 33 (زبان خود را يك زبان قرار دهيد) 10- روانشناسى منافق و إنّ قلب المنافق من وراء لسانه خ 176 20 و 21 (همانا قلب منافق در پشت زبان اوست) 11- راههاى تقويت ايمان لا يستقيم إيمان عبد حتّى يستقيم قلبه (راه استوارى ايمان استوارى قلب است)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 288
خ 176 22 12- مراحل خودسازى مؤمن طوبى لمن شغله غيبه عن عيوب النّاس خ 176 35 (خوشا بحال كسى كه عيب زدائى از نفس خويش او را از عيب ديگران باز داشته است)
سوّم سياسى
1- پرهيز از خون ريزى فمن استطاع منكم أن يلقى اللَّه تعالى و هو نقى الرّاحة من دماء المسلمين خ 176 22 (هر كس مىتواند در حالى كه از خون ريزى پاك است خدا را ملاقات كند چنين باشد) 2- شناخت انواع ظلم ألا و إنّ الظّلم ثلاثة... و أمّا الظّلم الّذي لا يترك فظلم العباد بعضهم بعضا خ 176 31 و 32 (آگاه باشيد، ظلم سه قسم است، آن ظلمى كه بخشوده نمىشود، ظلم بندگان نسبت به يكديگر است) 3- نكوهش از تفرقه و جدائى ملت فإنّ جماعة فيما تكرهون من الحقّ خير من فرقة فيها... خ 176 34 (وحدت در حق گر چه بى ميل باشيد بهتر از تفرقه در باطل)
خطبه 177 سياسى
سياسى 1- علل پذيرفتن حكميّت در صفين فأجمع رأى ملئكم على أن اختاروا رجلين... خ 177 1 (رأى اكثريّت شما بر اين تعلّق گرفت كه دو نفر را انتخاب كنند)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 289
2- شرائط حكميّت فأجمع رأى ملئكم على أن اختاروا رجلين.. خ 177 1 (رأى اكثريّت شما بر اين تعلّق گرفت كه دو نفر را انتخاب كنند) 3- خيانت عمر و عاص و ابو موسى اشعرى فأخذنا عليهما أن يجعجعا عند القرآن... و أتيا بما لا يعرف من معكوس الحكم خ 177 1- 3 (ما از آن دو نفر پيمان گرفتيم كه مخالفت قرآن نكند... امّا آن دو عكس حكم خدا قضاوت كردند)
خطبه 178 اعتقادى، اخلاقى
اوّل اعتقادى
1- خداشناسى لا يشغله شأن و لا يغيّره زمان خ 178 1 (هيچ كارى خدا را مشغول نمىسازد و گذشت زمان در او دگرگونى ايجاد نمىكند) 2- علم فراگير خدا به همه موجودات و پنهانها يعلم مساقط الأوراق و خفّى طرف الأحداق خ 178 1 و 2 (خدا از محل ريزش برگها و نگاههاى مخفى چشمها اطلاع دارد) 3- ويژگىهاى شهادت و أشهد أن لا إله إلّا اللَّه غير معدول به خ 178 3 (گواهى مىدهم كه خدائى جز او نيست و از اين گواهى سرباز نخواهم زد) پيامبر شناسى 4- ويژگىهاى بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و رسوله المجتبى من خلائقه... و المجلوّ به (پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله برگزيده خدا از ميان خلائق... كه
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 290
غربيب العمى خ 178 4 و 5 بوسيله او كورى دلها روشنى يافت)
دوّم خلاقى
1- دنيا شناسى و ضرورت پرهيز از حرام إنّ الدّنيا تغرّ المؤمّل لها و المخلد إليها خ 178 6 (همانا دنيا آرزومند خود را و آنكه قصد ماندن را دارد، فريب مىدهد) 2- عبرت از زوال نعمتها ما كان قوم قطّ فى غضّ نعمة ان عيش فزال عنهم إلّا بذنوب خ 178 6 و 7 (هيچ ملّتى غرق نعمتها نبودند و فرو نپاشيدند جز با گناهان) 3- راه مقابله با بلايا و مصيبات و لو أن النّاس حين تنزل بهم النّقم... و أصلح لهم كلّ فاسد خ 178 7 و 8 (اگر مردم بهنگام نزول بلا بخدا پناه مىبردند... خدا هر فسادى را اصلاح مىكرد) خطر غفلت زدگى و سستى و إنّى لأخشى عليكم أن تكونوا فى فترة خ 178 8 (من بر شما مىترسم كه دچار غفلت زدگى شويد) 5- علل پيروزى و شكستها و قد كانت أمور مضت ملتم فيها ميلة خ 178 9 و 10 (در گذشته به انحراف كشيده شديد)
خطبه 179 اعتقادى
اعتقادى (خداشناسى) 1- راه خداشناسى لا تدركه العيون بمشاهدة العيان خ 179 1 (چشمها خدا را با نگاه آشكارا مشاهده
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 291
نمىكنند) 2- شناخت صفات و ويژگىهاى خدا لا تدركه العيون بمشاهدة العيان و تجب القلوب من مخافته خ 179 1- 3 (چشمها خدا را با نگاه آشكارا مشاهده نمىكنند لكن قلبها از ترس او لرزانند) 3- راه ديدن و مشاهده كردن خدا و لكن تدركه القلوب بحقائق الإيمان خ 179 1 و 2 (لكن قلبها خدا را به حقيقت ايمان درك مىكنند)