خطبه 180 سياسى
سياسى 1- روانشناسى اجتماعى مردم كوفه أيّتها الفرقة الّتى إذا أمرت لم تطع... الموت أو الذّلّ لكم خ 180 1- 3 (اى مردم پراكندهاى كه وقتى بشما فرمان مىدهم اطاعت نمىكنيد... مرگ يا ذلّت كدام را مىخواهيد) 2- علل پيروزى و شكست ملتها أيّتها الفرقة الّتى إذا أمرت لم تطع... الموت أو الذّلّ لكم خ 180 1- 3 (اى مردم پراكندهاى كه وقتى بشما فرمان مىدهم اطاعت نمىكنيد... مرگ يا ذلّت كدام را مىخواهيد) 3- علل شكست و سقوط مردم كوفه أيّتها الفرقة الّتى إذا أمرت لم تطع... الموت أو الذّلّ لكم خ 180 1- 3 (اى مردم پراكندهاى كه وقتى بشما فرمان مىدهم اطاعت نمىكنيد... مرگ با ذلّت كدام را مىخواهيد) 4- علل پيروزى مردم شام
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 292
أ و ليس عجبا أنّ معاوية يدعو الجفاة الطّغام فيتّبعونه خ 180 4 و 5 (آيا شگفتى آور نيست كه معاويه جنايتكاران را مىخواند از او اطاعت مىكنند) 5- تربيت سياسى امام على عليه السّلام قد دارستكم الكتاب و فاتحتكم الحجاج... خ 180 7 و 8 (كتاب خدا به شما تعليم دادم، و استدلال كردن را بشما آموختم)
خطبه 181 سياسى، تاريخى
سياسى، تاريخى 1- علل فرار و وابستگىها بعدا لهم كما بعدت ثمود... و صدّهم عن الحقّ و جماحهم فى التّيه خ 181 1 و 2 (چونان قوم ثمود دور باشند... كه راه حق را بستند، و سرگردان شدند) 2- خطر تفرقه و شيطان زدگى إنّ الشّيطان اليوم قد استفلّهم... خ 181 2 (شيطان از آنها درخواست تفرقه كرده است) 3- نكوهش از فرار گروهى از سپاهيان أما لو أشرعت الأسنّة إليهم... خ 181 1 (اگر شمشيرها بر سرشان مىريخت پشيمان مىشدند)
خطبه 182 اعتقادى، علمى، اخلاقى، سياسى
اوّل اعتقادى
1- ضرورت حمد و ستايش خدا
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 293
الحمد للّه الّذي إليه مصائر الخلق خ 182 1 و 2 (ستايش خداى را كه سرانجام مخلوقات بسوى اوست) 2- ويژگىهاى ايمان و نؤمن به إيمان من رجاه موقنا خ 182 3 (و به خدا ايمان مىآوريم ايمان كسى كه اميدوار است و يقين دارد) 3- شناخت ويژگىها و صفات الهى لم يولد سبحانه... و الحمد للّه الكائن قبل أن يكون كرسىّ... خ 182 4 و 13- 16 (از مادرى متولّد نشد منزّه است، ستايش خداى را كه پيش از كرسى قدرت وجود داشت) 4- راه رسيدن عقول بشرى به خدا بل ظهر للعقول بما أرانا من علامات التّدبير المتقن خ 182 5 و 17 (با نشانههاى استوار بر عقلهاى انسانها آشكار شد) 5- نشانههاى خدا در آفرينش فمن شواهد خلقه خلق السّماوات موطّدات بلا عمد خ 182 5 و 6 (از نشانههاى او آفريدن آسمانها بدون ستون نگهدارنده است) 6- علم فراگير خدا بر همه موجودات فسبحان من لا يخفى عليه سواد غسق داج... و ما تحمل الأنثى فى بطنها خ 182 9- 12 (بزرگ است خداوندى كه سياهى شب تاريك... و فرزندان در رحم مادران بر او پوشيده نيست) 7- عجز عقول بشر از درك خدا متولّهة عقولهم أن يحدّوا أحسن الخالقين (اگر بخواهند خدا را بشناسند عقلهاى آنان
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 294
خ 182 17 سرگردان مىشود) شناخت پيامبران 8- شناخت عظمت و قدرت حضرت سليمان عليه السّلام لكان ذلك سليمان بن داود عليه السّلام الّذى سخّر له خ 182 19 (اگر مىشد كسى جاويدان بماند بايد حضرت سليمان مىماند كه همه چيز در اختيار او بود) امام شناسى 9- موفقيتهاى امام على عليه السّلام أيّها النّاس، إنّى قد بثثت لكم المواعظ الّتى وعظ الأنبياء بها خ 182 25 و 26 (مردم من پندهايى براى شما آماده كردم كه پيامبران براى امّت خود داده بودند) 10- شناخت آخر الزمان و غيبت امام زمان عليه السّلام قد لبس للحكمة جنّتها... خليفة من خلائف أنبيائه خ 182 23 و 24 (امام زمان زره دانش بر تن كرده، خليفهاى از باقيمانده خلفاء پيامبران است) 11- امام زمان عليه السّلام و زنده كردن اسلام قد لبس للحكمة جنّتها... خليفة من خلائف أنبيائه خ 182 23 و 24 (امام زمان زره دانش بر تن كرده، خليفهاى از باقيمانده خلفاء پيامبران است)
دوّم اخلاقى
1- ضرورت و ارزش تقوى أوصيكم عباد اللَّه بتقوى اللَّه الّذى البسكم الرّياش... خ 182 18 (بندگان خدا شما را به پروا داشتن از خدائى سفارش مىكنم كه لباسهاى فاخر بر شما پوشاند) 2- ضرورت ياد مرگ و فنا پذيرى دنيا
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 295
فلو أنّ أحدا يجد إلى البقاء سلّما... أين الفراعنة... خ 182 18- 21 و 27 (اگر كسى مىتوانست بماند... كجا رفتند فرعونها) 3- ضرورت پندپذيرى و خودسازى أيّها النّاس، إنّى قد بثثت لكم المواعظ الّتى وعظ الأنبياء بها خ 182 25 و 26 (مردم من پندهايى براى شما آماده كردم كه پيامبران براى امّت خود داده بودند) 4- عبرت گرفتن از تاريخ گذشتگان أين العمالقة و أبناء العمالقة... و مدّنوا المدائن خ 182 21 و 22 (كجا رفتند پادشاهان عمالقه و فرزندانشان... كه شهرها ساختند) 5- مراحل خودسازى أوّه على إخوانى الّذين تلو القرآن فأحكموه خ 182 31 و 32 (آه، كجايند دوستان من كه قرآن را مىخواندند و بر أساس آن حكم مىكردند)
سوّم علمى
شگفتى آفرينش ستارگان جعل نجومها أعلاما يستدلّ بها الحيران خ 182 7 و 8 (ستارگان را نشانههايى قرار داد تا انسانهاى سرگردان راهها را بشناسند)
چهارم سياسى
1- امام عليه السّلام و تربيت سياسى إنّى قد بثثت لكم المواعظ الّتي وعظ الأنبياء بها خ 182 25 (من پندهايى براى شما مطرح كردم كه پيامبران آسمانى با آن امتهاى خود را پند مىدادند) 2- ضرورت شهادت طلبى ما ضرّ إخواننا الّذين سفكت دماؤهم خ 182 18 و 29 (زيان نكردند دوستان ما كه در ميدانهاى جنگ خونهايشان ريخت)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 296
3- ياد سازنده شهيدان أين إخوان الّذين ركبوا الطّريق و مضوا على الحقّ خ 182 30 و 31 (كجايند دوستان من كه بر راه راست رفتند و با حق درگذشتند) 4- علل سقوط مردم كوفه و حدوتكم بالزّواجر فلم تستوسقوا خ 182 26 (با هشدارها شما را به پيش راندم ولى جمع نشديد) 5- ضرورت تداوم جهاد و پيكار الجهاد الجهاد عباد اللَّه ألا و إنّى معسكر فى يومى هذا خ 182 33 (جهاد جهاد اى بندگان خدا، آگاه باشيد من امروز در لشكرگاه هستم) 6- مراحل سازندگى اجتماعى أوّه على إخوانى الّذين تلو القرآن فأحكموه خ 182 31 و 32 (آه، كجايند دوستان من كه قرآن را مىخواندند و بر أساس آن حكم مىكردند)
خطبه 183 اعتقادى، اخلاقى
اوّل- اعتقادى
1- ضرورت حمد و ستايش خدا الحمد للّه المعروف من غير رؤية خ 183 1 (سپاس خداوندى را بى آنكه ديده شود شناخته شد) 2- فلسفه اعزام پيامبران و بعث إلى الجنّ و الإنس رسله... و حلالها و حرامها خ 182 2 و 3 (خدا بسوى جن و انس فرستادگان خود را فرستاد... و حلال و حرام را بيان داشتند) 3- قانونمندى آفرينش
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 297
و جعل لكلّ شيء قدرا خ 183 4 (خدا براى هر چيزى در نظام آفرينش اندازهاى قرار داد) قرآن شناسى 4- روش تبليغى قرآن فالقرآن آمر زاجر، و صامت ناطق... خ 183 5 (پس قرآن فرمان دهنده و هشدار دهنده است، ساكت ولى گوينده است) 5- نقش قرآن در كمال دين و أكمل به دينه خ 183 5 و 6 (خدا بوسيله قرآن، دين خود را به كمال رساند) 6- جامعيّت قرآن فإنّه لم يخف عنكم شيئا من دينه... أو تدعوا إليه خ 183 7 و 8 (قرآن چيزى از دين را بر شما مخفى نكرده... و شما را به آن خوانده است 7- ضرورت توجه به قيامت أ فرأيتم جزع أحدكم من الشّوكة تصيبه... جزعا من زجرته خ 183 16 و 17 (خارى در بدن يكى از شما فرو مىرود آيا ناراحتى او را ديديد... چگونه تحمل آتش جهنّم را دارند)
دوّم- اخلاقى
1- ضرورت تقوى و أوصاكم بالتّقوى و جعلاها منتهى رضاه خ 183 10 (خدا شما را به تقوا سفارش فرمود، و آن را نهايت خشنودى خود قرار داد) 2- علم خدا به اعمال انسان إن أسررتم علمه و إن أعلنتم كتبه... (اگر پنهانى عمل كنيد خدا مىداند و اگر در
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 298
خ 183 11 آشكار عملى انجام دهيد نوشته مىشود) 3- ملائكه و ثبت اعمال بشر قد وكل بذالك حفظة كراما لا يسقطون حقّا و لا يثبتون باطلا خ 183 11 (بر اعمال بشر حافظانى گماشت كه نه حقّى را قلم مىزنند و نه باطلى را ثبت مىكنند) 4- ره آورد تقوى و اعلموا أنّه من يتّق اللَّه يجعل له مخرجا خ 183 11 و 13 (بدانيد هر كس كه تقوا پيشه كند خدا براى او گشايش قرار مىدهد) 5- ره آورد شوم آرزوها فإنّ النّاس يوشك أن ينقطع بهم الأمل خ 183 13 و 14 (چه نزديك است كه آرزوها قطع گردد) 6- ضرورت توجه به فنا پذيرى دنيا و أنتم بنو سبيل على سفر من دار ليست بداركم... خ 183 14 و 15 (شما مردم در يك سفر زودگذر قرار داريد كه دنيا خانه ماندگار نيست) 7- ضرورت ترحم به خويشتن و اعلموا أنّه ليس لهذا الجلد الرّقيق صبر على النّار خ 183 15 (آگاه باشيد اين پوست نازك بدن در آتش نمىتواند تحمّل داشته باشد) 8- ضرورت از دست ندادن فرصتها فاللّه اللَّه يا معشر العباد او أنتم سالمون فى الصّحّة خ 183 19 و 20 و 24 (خدا را، خدا را اى بندگان خدا، هم اكنون در سلامت عمل كنيد) 9- ضرورت وام دادن به فقرا و لا تبخلوا بها عنها... من ذالّذي يقرض اللَّه قرضا... خ 183 21 و 22 (نسبت به فقرا بخل نورزيد... چه كسى به خدا وام مىدهد در كمك به محرومان) 10- مراحل خودسازى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 299
فاللّه اللَّه يا معشر العباد... و خذوا من أجسادكم... خ 183 19- 21 (خدا را، خدا را اى بندگان خدا... از توانائى جسم خود در عمل كردن بهرهگيريد)
خطبه 184 سياسى
سياسى 1- ضرورت افشا كردن منافق نفوذى (برج بن مسهّر) اسكت قبحك اللَّه يا أثرم خ 184 (ساكت شو، خدا رويت را زشت گرداند اى دندان شكسته) 2- سوابق تاريك برج بن مسهّر فكنت فيه ضئيلا شخصك، خفّيا صوتك خ 184 (آن روز كه حق آشكار شد، تو ناتوان بودى و صدايت در سينه حبس بود)
خطبه 185 اعتقادى، علمى
اوّل- اعتقادى (خدا شناسى)
1- راههاى خدا شناسى و لو فكّروا فى عظيم القدرة... و البصائر مدخولة خ 185 9 (اگر مردم درست در عظمت قدرت خدا انديشه كنند ايمان مىآورند... لكن چشمها بيمار است) 2- عجز حواس بشرى از درك مشاهده خدا لا تدركه الشّواهد، و لا تحويه المشاهد (سپاس خداوندى را كه حواس او را درك
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 300
خ 185 1 نكنند و مكانها او را در بر نگيرند) 3- اثبات ازليّت خدا مستشهد بحدوث الأشياء على أزليّته خ 185 3 (حادث بودن پديدهها بر ازليّت خدا گواهى مىدهند) 4- شناخت صفات الهى لا تدركه الشّواهد، و لا تحويه المشاهد خ 185 1 (سپاس خداوندى را كه حواس او را درك نكنند و مكانها او را در برنگيرند) پيامبر شناسى 5- صفات و ويژگىهاى رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله الصّفى و أمينه الرّضىّ خ 185 7 (و گواهى مىدهم كه محمّد صلّى اللَّه عليه و آله بنده و فرستاده برگزيده، و امين اوست) 6- ويژگىهاى بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فبلّغ الرّسالة صادعا بها... و عرا الإيمان و ثيقة خ 185 8 (پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله رسالت را آشكارا ابلاغ فرمود... و رشتههاى ايمان را استوار كرد)
دوّم- راههاى خداشناسى، علمى
1- نشانههاى خدا در آفرينش و لو فكّروا فى عظيم القدرة خ 185 9 تا 17 2- شگفتى آفرينش حيوانات كوچك ألا ينظرون إلى صغير ما خلق... مرزوقة بوفقها خ 185 10 تا 12 (آيا به موجودات بسيار ريز نگاه نمىكنند كه چگونه روزى مىخورند) 3- شگفتى آفرينش مورچگان انظرو إلى النّملة فى صغر جثّتها... و لقيت من وصفها تعبا خ 185 10 تا 14 (به مورچه در كوچكى اندامش نگاه كنيد... اگر بخواهى آن را تعريف كنى دچار زحمت
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 301
مىگردى) 4- شگفتى آفرينش كوهها و آسمانها و روئيدنىها و كذلك السّماء و الهواء... و كثرة هذه الجبال خ 185 17 و 18 (و چنين است آسمانها و هوا و... بزرگى كوهها كه همه نشانه پروردگار بزرگ مىباشند) 5- شگفتى آفرينش ملخ و إن شئت قلت فى الجرادة... و نابين بهما تقرض خ 185 21 و 22 (اگر خواستى در ملخ صحبت كن... دو دندان چونان داس دارد كه گياهان را با آن مىچيند) 6- شگفتى آفرينش پرندگان فالطّير مسخّرة لأمره... و كفل له برزقه خ 185 25 و 26 (پس پرنده تسليم اوامر اوست... و روزى آن را خدا ضمانت كرده است)
خطبه 186 اعتقادى، علمى
اوّل- اعتقادى (خدا شناسى)
1- شناخت صفات خدا ما وحّده من كيّفه... و لا يجرى عليه السّكون و الحركة خ 186 1 تا 8 (آن كس كه كيفيّتى براى خدا قائل شد او را يگانه نپنداشته... بر خدا حركت و سكون تصوّر نمىشود) 2- شناخت كيفيت رابطه خدا با موجودات و كلّ قائم فى سواه معلول خ 186 2 (هر موجود زندهاى جز او معلول است) 3- شگفتى آفرينش اشياء متضاد و بمضادّته بين الأمور عرف أن لا ضدّ له (از آفريدن اشياى متضاد مىفهميم كه ضدّى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 302
خ 186 3 تا 8 براى خدا نيست) 4- راهيابى عقول و انديشه بشرى به خدا بها تجلّى صانعها للعقول خ 186 7 (خدا با خلق انواع پديدهها بر عقلها آشكار شد) 5- اثبات ازليّت خدا لم يلد فيكون مولودا... و لو كان قديما لكان إلها ثانيا خ 186 11 و 17 (خدا زائيده نشد تا متولّد شده باشد، قبل از او خدائى نبود اگر مىبود بايد خداى دوّمى وجود داشته باشد) 6- بى نيازى خدا در آفرينش موجودات خلق الخلائق على غير مثال خلا من غيره خ 186 19 (پديدهها را آفريد بى آنكه از طرحهاى ديگران استفاده كند) 7- عجز همه در آفريدن يك موجود حياتى و كيف و لو اجتمع جميع حيوانها... ما قدرت على إحداثها خ 186 26 تا 28 (چگونه اگر تمام موجودات جمع شوند، نمىتوانند يك موجود زندهاى بيافرينند) 8- هدفدارى خدا در آفرينش و لم يكوّنها لتشديد سلطان، و لا لخوف من زوال و نقصان خ 186 32 تا 38 (پديدهها را نيافريد تا حكومت خود را تقويت كند و نه ترسى از زوال و كاستى قدرت داشت) معاد شناسى 9- راه اثبات معاد هو المفنى لها بعد وجودها خ 186 25 (اوست كه پديدهها را پس از آفريدن مىميراند)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 303
10- معاد و رستاخيز موجودات ثم هو يفنيها بعد تكوينها... ثمّ يعيدها بعد الفناء خ 186 35 و 36 اوست خدايى كه پس از آفريدن پديدهها همه را مىميراند... پس در قيامت همه را باز مىگرداند)
دوّم- علمى
11- عجز همه در آفرينش يك موجود حياتى و كيف و لو اجتمع جميع حيوانها... ما قدرت على إحداثها خ 186 26 تا 28 (چگونه اگر تمام موجودات جمع شوند، نمىتوانند يك موجود زندهاى بيافرينند)
خطبه 187 اعتقادى، سياسى، تاريخى، اخلاقى، اجتماعى
اوّل- اعتقادى (امام شناسى)
1- ياد شيرين امام زمان عليه السّلام در آينده ألا بأبى و أمّى هم من عدّة أسماؤهم فى السّما معروفة خ 187 1 (آگاه باشيد پدر و مادرم فدايشان باد، آنها از گروهى هستند كه نامشان در آسمان معروف است) 2- امام على عليه السّلام چراغ روشن تاريكيها إنّما مثلى بينكم كمثل السّراج في الظّلمة خ 187 7 (مثال من ميان شما چونان چراغ درخشنده در تاريكىهاست)
دوّم- تاريخ سياسى
1- خبر از مسخ ارزشها در آينده ألا فتوقّعوا ما يكون من إدبار أموركم خ 187 1 و 2 (آگاه باشيد، انتظار روزى را داشته باشيد كه روزگار بشما پشت مىكند)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 304
2- علل شكست جوامع مسلمين ألا فتوقّعوا ما يكون من إدبار أموركم فقد لعمري يهلك فى لهبها المؤمن خ 187 1 تا 7 (آگاه باشيد، انتظار روزى را داشته باشيد كه روزگار بشما پشت مىكند روزگارى كه مؤمن در شعلههاى فتنه آن نابود مىگردد) 3- ارزشهاى اخلاقى مسخ شده و انقطاع وصلكم و استعمال صغاركم خ 187 2 تا 7 (در آينده پيوندهاى شما از هم بگسلد، و خردسالان بى تجربه حكومت كنند)
سوّم- سياسى- تاريخ سياسى
1- اخلاق دگرگون شده اجتماعى تاريخ سياسى 2- روش مبارزه با انحرافات أيّها النّاس، ألقوا هذه الأزمّة الّتى تحمل ظهورها الأثقال خ 187 5 تا 7 (اى مردم، اين رشتههاى سنگين گناهان را از دستها بياندازيد)
چهارم
اخلاق اجتماعى- سياسى
خطبه 188 اخلاقى
اوّل- اخلاقى 1- وصيت و سفارش به تقوى أوصيكم، أيّها النّاس، بتقوى اللَّه و كثرة حمده خ 188 1 (مردم شما را به تقواى الهى سفارش مىكنم و اين كه فراوان خدا را ستايش كنيد) 2- رابطه خدا با خلق فكم خصّكم بنعمة و تدارككم برحمة خ 188 1 و 2 (چه بسيار نعمتهائى كه به شما اختصاص داد و شما را به رحمت خويش پروراند) 3- ضرورت ياد مرگ
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 305
و أوصيكم بذكر الموت و إقلال الغفلة عنه خ 188 3 (شما را سفارش مىكنم كه به ياد مرگ باشيد و كمتر از آن غفلت داشته باشيد) ) 4- عبرت گرفتن از سفر كردن ياران فكفى واعظا بموتى عاينتموهم، حملوا إلى قبورهم غير راكبين خ 188 4 و 5 (ديدن مردهاى را كه بدون سوار بسوى قبر مىبرند براى پنددادن شما كافى است) 5- ضرورت آخرت گرائى فسابقو- رحمكم اللَّه- إلى منازلكم... خ 188 7 و 8 (خدا شما را رحمت كند بسوى جايگاه اصلّى خود بشتابيد)
خطبه 189 اعتقادى، سياسى
اوّل اعتقادى (امام شناسى)
1- هجرت و مهاجر لا يقع اسم الهجرة على أحد (الّا) بمعرفة الحجّة فى الأرض... خ 189 3 (نام هجرت را بر كسى نمىتوان گذاشت جز آنكه حجّت خدا را بر روى زمين بشناسد) 2- ضرورت شناخت امام عليه السّلام فمن عرفها و أقرّبها فهو مهاجر خ 189 3 تا 5 (كسى كه حجّت خدا را بشناسد و به مقام او اعتراف داشته باشد مهاجر است) 3- شناخت مستضعف و لا يقع اسم الاستضعاف على من بلغته الحجّة خ 189 4 (كسى كه حجّت بر او اقامه شد و گوشش آن را شنيد نمىتوان نام مستضعف گذاشت) 4- شناخت عظمت امامان عليه السّلام إنّ أمرنا صعب مستصعب... و أحلام رزينة خ 189 4 (همانا درك امر ما مشكل و به زحمت اندازنده است... جز عقلهاى سالم)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 306
5- شرائط شناخت امامان عليه السّلام إنّ أمرنا... لا يحمله إلّا عبد مؤمن امتحن اللَّه قلبه للإيمان خ 189 4 (معرفت امر ما دشوار است جز بنده مؤمنى كه خداوند قلبش را با ايمان آزموده آن را نمىپذيرد) 6- ويژگىهاى امام على عليه السّلام سلونى قبل أن تفقدونى خ 189 5 (از من بپرسيد پيش از آنكه مرا نيابيد) 7- ويژگىهاى علمى امام على عليه السّلام فلأنا بطرق السّماء أعلم منّى بطرق الأرض خ 189 5 (پس من راههاى آسمانها را بهتر از راههاى زمين مىشناسم)
دوّم
سياسى- اعتقادى
خطبه 190 اعتقادى، اخلاقى، نظامى
اوّل- اعتقادى
1- ضرورت شناخت خدا و پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و امامان معصوم عليهم السّلام فإنّه من مات منكم على فراشه و هو على معرفة حقّ ربّه خ 190 18 (همانا هر كس از شما كه بر بستر خانهاش بميرد امّا خدا و پيامبر و امامش را بشناسد شهيد مرده است) 2- خدا شناسى أحمده شكرا لإنعامه... عزيز الجند، عظيم المجد خ 190 1 (سپاس خدا را براى شكر گذارى نسبت به نعمتهاى او... كه داراى لشكرى قوى، و مجد و عظمتى بس بزرگ است)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 307
3- ويژگىهاى بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله، دعا إلى طاعته خ 190 2 (و گواهى مىدهم رسول خدا بنده و فرستاده او كه مردم را به اطاعت خدا خوانده است) 4- روشهاى تبليغى رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و قاهر أعداءه جهادا عن دينه خ 190 2 (پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله در راه دين جهاد كرد و بر دشمنان پيروز شد) 5- ارزش نيّت مؤمن و استوجب ثواب ما نوى من صالح عمله خ 190 18 و 19 (مؤمن استحقاق پاداش نيك نيّت و اعمال صالح خود را دارد) 6- شرائط بدست آوردن اجر شهادت فإنّه من مات منكم على فراشه و هو على معرفة حقّ ربّه... مات شهيدا خ 190 18 (همانا هر كس از شما كه بر بستر خانهاش بميرد امّا خدا و پيامبر و امامش را بشناسد شهيد مرده است)
دوّم- اخلاقى
1- ارزش و ضرورت تقوى فاعتصموا بتقوى اللَّه، فإنّ لها حبلا وثيقا عروته خ 190 3 (به تقواى الهى چنگ زنيد كه داراى رشتهاى محكم است) 2- ضرورت ياد مرگ و رهآورد آن و بادروا الموت و غمراته... و ردم الصّفيح خ 190 3 تا 6 (براى مرگ و پيش آمدهاى سخت آن بشتابيد... كه در سنگ و خاك گور قرار مىگيريد) 3- ضرورت توجه به فنا پذيرى دنيا
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 308
فاللّه اللَّه عباد اللَّه فإنّ الدّنيا ماضية بكم على سنن خ 190 7 و 8 (خدا را خدا را پروا كنيد كه اى بندگان خدا كه دنيا با روش مخصوص خود بر شما خواهد گذشت) 4- دنيا شناسى فإنّ الدّنيا ماضية بكم... فإنّكم مرتهنون بما اسلفتم خ 190 7 تا 15 (دنيا با روش خاصّى بر شما خواهد گذشت... و شما در گرو اعمالى هستيد كه در گذشته انجام داديد) 5- سفارشهاى اخلاقى فارعوا عباد اللَّه ما برعايته يفوز فائزكم خ 190 15 و 16 و 17 (اى بندگان خدا مراقب چيزى باشيد كه سعادتمندان با رعايت آن رستگار شدند) 6- اخلاق نظامى نظامى
سوّم- نظامى
1- آموزش تاكتيكهاى نظامى الزموا الأرض، و اصبروا على البلاء خ 190 17 تا 19 (بر جاى خود محكم بمانيد، و بر مشكلات صبر كنيد) 2- ضرورت شهادت طلبى در جنگ و لا تستعجلوا بما لم يعجّله اللَّه لكم فإنّه من مات منكم خ 190 17 و 18 (در باره آنچه كه خدا تعجيل روا نداشت شتاب نكنيد) 3- اخلاق نظامى و لا تحرّكوا بأيديكم و سيوفكم فى هوى ألسنتكم خ 190 17 و 18 (دستها و شمشيرهايتان را بدنبال هوى و هوس زبانتان بحركت در نياوريد)
خطبه 191 اعتقادى، اخلاقى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 309
اوّل اعتقادى
1- شناخت صفات خدا الحمد للّه الفاشى فى الخلق حمده... و لا حضرة ملاء خ 191 1 و 2 (ستايش خداوندى را كه حمد گفتن او همه جا را فرا گرفته... و بهنگام آفرينش كسى حضور نداشته است) 2- شناخت عدالت و حكمت خدا و عدل فى كلّ ما قضى... و لا احتذاء لمثال صانع حكيم خ 191 2 و 3 (خدا در تمام فرمانها عادل بود... و از شخص حكيمى در آفرينش استفاده نكرد) 3- ره آورد بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله ابتعثه و النّاس يضربون فى غمرة خ 191 4 (پيامبر را برانگيخت در حالى كه مردم جاهلى در گرداب گناه و گمراهى غرق بودند) 4- مبارزه با آثار جاهليت ابتعثه و النّاس يضربون فى غمرة... قد قادتهم أزمّة الحين خ 191 4 (پيامبر را برانگيخت در حالى كه مردم جاهلى در گرداب گناه و گمراهى غرق بودند مردم جاهلى را هلاكت بسوى خود مىكشيد)
دوّم- اخلاقى
1- ضرورت تقوى أوصيكم بتقوى اللَّه فإنّها حقّ اللَّه عليكم خ 191 5 و 6 (مردم شما را به پروا داشتن از خدا سفارش مىكنم كه پرهيزكارى حق خدا بر شماست) 2- شناخت صفات و روحيات پرهيزكاران مسلكها واضح، و سالكها رابح خ 191 6 تا 8 (راه تقوا روشن، و رونده راه آن بهرمند خواهد بود.)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 310
3- مراحل خودسازى فأهطعوا بأسماعكم إليها خ 191 9 تا 13 (گوشهاى خود را بسوى تقوا باز داريد) 4- دنيا شناسى و كونوا عن الدّنيا نزّاها و إلى الآخرة ولّاها خ 191 11 تا 17 (از دنياى حرام بدور باشيد، و بسوى آخرت روى آوريد) 5- روش برخورد با دنيا و كونوا عن الدّنيا نزّاها و إلى الآخرة ولّاها خ 191 11 تا 17 (از دنياى حرام بدور باشيد، و بسوى آخرت روى آوريد) 6- اقسام دنيا پرستان فمن ناج معقور و لحم مجزور و شلو مذبوح خ 191 17 تا 19 (نجات يافتهاى مجروح، يا داراى بدنى پاره پاره، يا سر از تن جدا شده)
خطبه 192 اعتقادى، تاريخى، سياسى، اخلاقى، علمى
اوّل- اعتقادى
1- خدا شناسى الحمد للّه الّذي لبس العزّ و الكبرياء خ 192 1 (ستايش خداوندى را كه لباس عزّت و بزرگى پوشيده است) 2- شناخت ويژگىهاى خدا الحمد للّه الّذي لبس العزّ و الكبرياء خ 192 1 (ستايش خداوندى را كه لباس عزّت و بزرگى پوشيده است) پيامبر شناسى 3- شناخت پيامبران الهى و رضى لهم التّواضع، فألصقوا بالأرض (خدا فروتنى را براى پيامبران خواست، كه
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 311
خدودهم خ 192 38 چهرهها بر زمين مىسائيدند) 4- پيامبران و مشكلات فراوان قد اختبرهم اللَّه بالمخمصة، و ابتلاهم بالمجهدة خ 192 39 (خدا پيامبران را با انواع مشكلات و گرفتارى آزمود، و به انواع زحمتها مبتلا كرد) 5- فلسفه ساده زيستى پيامبران و لو أراد اللَّه سبحانه لأنبيائه... لسقط البلاء و بطل الجزاء خ 192 44 تا 52 (اگر خداوند اراده مىكرد كه پيامبران همانند پادشاهان در طلا و نقره زندگى كنند... آزمايشى وجود نداشت و پاداشى هم مطرح نبود) 6- شناخت پيامبر اسلام فانظروا إلى مواقع نعم اللَّه عليهم خ 192 98 تا 102 (به نعمتهاى بزرگ خداوند هنگام فرستادن رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله بنگريد) 7- ره آورد بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فعقد بملّته طاعتهم... و لا تقرع لهم صفاة خ 192 98 تا 102 (كه اطاعت مردم را دين خود پيوند داد... كه كسى جرأت درگيرى با امّت اسلامى را نداشت) 8- معجزات رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله يا أيّتها الشّجرة إن كنت تؤمنين باللّه... و إجلالا لكلمتك خ 192 127 تا 134 (پيامبر به درخت فرمود. اى درخت اگر به خدا ايمان دارى از جايت كنده و بسوى من بيا) امام شناسى 9- پيامبر و امامت امام على عليه السّلام إنّك تسمع ما أسمع... و لكنّك لوزير و (فرمود: اى على عليه السّلام تو مىشنوى آنچه را من
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 312
إنّك لعلى خير خ 192 122 مىشنوم... لكن تو وزير و امامى و تو بر خوبيها قرار دارى) 10- سوابق مبارزاتى امام عليه السّلام أنا وضعت فى الصّغر بكلاكل العرب خ 192 115 (من در نوجوانى سر سركشان عرب را بخاك ماليدم) 11- روابط خانوادگى امام عليه السّلام با رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و قد علمتم موضعى من رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و يشمّنى عرفه خ 192 115 تا 117 (شما مردم مقام مرا نسبت به رسول خدا مىدانيد. پيامبر مرا بزرگ كرد، و بوى او را مىشنيدم) 12- در دامن رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و كان يمضغ الشّىء ثمّ يلقمنيه خ 192 117 (پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله غذا را آماده مىكرد و لقمه مىزد و در دهانم مىگذاشت) 13- سوابق معنوى امام عليه السّلام و لقد كان يجاور فى كلّ سنة بحراء... و أشمّ ريح النّبوّة خ 192 119 و 120 (هر سال پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله مدتى را در غار حراء بسر مىبرد و كسى جز من او را نمىديد... من بوى نبوّت را استشمام مىكردم) 14- شاهد صادق نزول وحى و لقد سمعت رنّة الشّيطان حين نزل الوحى عليه خ 192 121 (من صداى ناله شيطان را هنگام نزول وحى مىشنيدم) 15- ويژگىهاى امام على عليه السّلام و إنّى لمن قوم لا تأخذهم فى اللَّه لومة لائم خ 192 135 (من از آن گروهم كه در راه خدا از هيچ سرزنشى نمىهراسم) فلسفه فروع دين 16- فلسفه مشكلات سفر حج
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 313
ألا ترون أنّ اللَّه، سبحانه اختبر... و أسبابا ذللا لعفوه خ 192 53 تا 65 (آيا نمىنگريد كه خداوند همه را بوسيله كعبه آزمايش كرد... تا وسيلهاى شود كه خدا آنها را عفو نمايد) 17- فلسفه حج ألا ترون أنّ اللَّه، سبحانه اختبر... و أسبابا ذللا لعفوه خ 192 53 تا 65 (آيا نمىنگريد كه خداوند همه را بوسيله كعبه آزمايش كرد... تا وسيلهاى شود كه خدا آنها را عفو نمايد)
دوّم- اخلاقى
1- علل سقوط شيطان اعترضته الحميّة فافتخر على آدم بخلقه خ 192 4 تا 6 و 10 تا 12 و 74 (تعصّب شامل حال شيطان شد و بر خلقت آدم عليه السّلام فخر فروشى كرد) 2- فلسفه آزمايش و امتحان الهى و لكنّ اللَّه سبحانه يبتلى خلقه... و إبعادا للخيلاء منهم خ 192 8 و 9 (خداى سبحان بندگان خود را آزمايش مىكند تا كبر و غرور را از آنها بزدايد) 3- خطر شيطان زدگى فاحذروا عباد اللَّه عدوّ اللَّه أن يعديكم بدائه خ 192 13 تا 16 و 33 و 34 (اى بندگان خدا از دشمن خدا، شيطان بپرهيزيد كه با دردهاى خود شما را آزرده نكند) 4- روشهاى انحرافى شيطان صدّقه به أبناء الحميّة و إخوان العصبيّة، و فرسان الكبر خ 192 15 تا 19 (شيطان را فرزندان تعصّب جاهلى برادران نخوت، سواران كبر و جهالت تصديق مىكنند) 5- روشهاى مبارزه با شيطان
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 314
فاجعلوا عليه حدّكم، و له جدّكم... و اتّخذوا التّواضع خ 192 20 و 23 و 24 (شمشير تيز و اقدامات جدّى را بر ضد شيطان بكار گيريد... و فروتنى را برگزينيد) 6- خصلتهاى زشت شيطانى فأطفئوا ما كمن فى قلوبكم من نيران العصبّية خ 192 22 و 23 (آنچه در دلهاى شما از آتش كينه و عصبيّتهاى جاهلى قرار دارد دور بريزد) 7- خطر حسد ورزيدن ألحقت العظمة بنفسه من عداوة الحسد خ 192 26 (خود بزرگ بينى دامنگير شيطان شد از دشمنى كه حسادت پديد آورد) 8- خطر ت تكبر و خود بزرگ بينى فاللّه اللَّه فى كبر الحميّة و فخر الجاهليّة خ 192 27 و 28 و 25 و 66 (خدا را خدا را از تكبّر و عصبيّتهاى جاهلى، و فخر فروشى دوران جاهليّت بپرهيزيد) 9- ضرورت عبرت گرفتن از بنى اسرائيل فاعتبروا بحال ولد إسماعيل و بنى إسحاق خ 192 93 (از حال فرزندان اسماعيل و اسحاق عليه السّلام عبرت گيريد) 10- ضرورت عبرت گرفتن از گذشتگان فاعتبروا بما أصاب الأمم المستكبرين من قبلكم خ 192 35 و 36 و 79 تا 92 (از آنچه كه بر امّتهاى مستكبر گذشت عبرت گيريد) 11- تعصّبهاى پسنديده فليكن تعصّبكم لمكارم الخصال... و اجتناب الفساد فى الأرض خ 192 76 تا 79 (اگر مىخواهيد تعصّب داشته باشيد پس در ارزشهاى اخلاقى، و پرهيز از گناهان در زمين تعصّب ورزيد) 12- شناخت روحيّات زشت سرمايه داران
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 315
و أمّا الأغنياء من مترفة الأمم... و ما نحن بمعذّبين خ 192 75 (همانا سرمايهداران زياده طلب گذشته مىگفتند... ما هرگز عذاب نمىشويم) 13- شناخت روحيات پرهيزكاران و إنّى لمن قوم لا تأخذهم فى اللَّه لومة لائم خ 192 135 و 136 (همانا من از مردانى هستم كه در راه خدا از سرزنش ملامت كنندهاى باك ندارم)
سوّم- تاريخى، سياسى
1- ماجراى تاريخى موسى و هارون عليه السّلام و لقد دخل موسى بن عمران و معه أخوه هارون عليه السّلام خ 192 42 تا 44 (حضرت موسى و هارون بر فرعون وارد شدند) 2- ماجراى تاريخى گذشتگان اخلاقى 3- ماجراى تاريخى بنى اسرائيل فاعتبروا بحال ولد إسماعيل و بنى إسحاق خ 192 93 تا 97 (از حال فرزندان اسماعيل و اسحاق عليه السّلام عبرت گيريد)
چهارم- سياسى
1- خطر اطاعت از بزرگان فاسد ألا فالحذر الحذر من طاعة ساداتكم و كبرائكم خ 192 30 و 31 (آگاه باشيد، زنهار زنهار از پيروى بزرگان و سران جامعه فاسدتان) 2- خطر بزرگان جاهليّت فإنّهم قواعد أساس العصبيّة... و سيوف اعتزاء الجاهليّة خ 192 31 و 32 (آنان ستونهاى بنيادين عصبيّتهاى جاهلى مىباشند... و شمشيرهاى تفاخر و غرور مىباشند) 3- نكوهش از مردم كوفه ألا و إنّكم قد نفضتم أيديكم من حبل (همانا شما مردم كوفه دست از رشته اطاعت
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 316
الطّاعة خ 192 103 خدا برداشتهايد) 4- علل سقوط مردم كوفه ألا و إنّكم قد نفضتم أيديكم من حبل الطّاعة خ 192 103 تا 112 (همانا شما مردم كوفه دست از رشته اطاعت خدا برداشتهايد) 5- شناخت گروههاى سياسى مخالف امام عليه السّلام فأمّا النّاكثون فقد قاتلت... و أمّا المارقة فقد دوّخت خ 192 113 (امّا با پيمان شكنان قتال كردم... و اما مارقين را بر خاك ذلّت نشاندم) 6- موفقيّتهاى امام فأمّا النّاكثون فقد قاتلت... و أمّا المارقة فقد دوّخت... و أمّا شيطان الرّدهة فقد كفيته بصعقة خ 192 113 و 114 (امّا با پيمان شكنان قتال كردم... و اما مارقين را بر خاك ذلّت نشاندم... و امّا رهبر خوارج شيطان پرست، صاعقهاى قلبش را شكافت)
پنجم- علمى
1- شگفتى آفرينش انسان از گل فقال سبحانه... إنّى خالق بشرا من طين خ 192 3 (خداى سبحان فرمود. من انسانى را از گل مىآفرينم) 2- طرح خلقت انسان و لو أراد اللَّه أن يخلق آدم من نور خ 192 7 و 8 (اگر خدا اراده مىكرد كه آدم را از نور بيافريند...)
خطبه 193 اخلاقى، اجتماعى
اوّل- اخلاقى
1- بىنيازى خدا در آفرينش فإنّ اللَّه سبحانه و تعالى- خلق الخلق حين (همانا خداى بزرگ... انسانها را آفريد در
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 317
خلقهم غنّيا عن طاعتهم خ 193 1 حالى كه از اطاعت آنها بىنياز بود) 2- صفات پرهيزكاران فالمتقون فيها هم أهل الفضائل... و لا دنوّه بمكر و خديعة خ 193 2 تا 27 (پس پرهيزكاران در ميان انسانها اهل فضيلت هستند... اگر به كسى نزديك مىشوند از روى حيله و نيرنگ نيست) 3- شب پرهيزكاران أمّا اللّيل فصافّون أقدامهم... يطلبون إلى اللَّه تعالى فى فكاك رقابهم خ 193 8 تا 11 (امّا در شبها پرهيزكاران در حال نمازند... از خدا آزادى از آتش را مىخواهند) 4- روز پرهيزكاران و أمّا النّهار فحلماء علماء... و اغفر لي ما لا يعلمون خ 193 12 تا 15 (امّا در روز، بردبار و دانشمند مىباشند، و مىگويند... خدايا بر من ببخش آنچه را كه مردم نمىدانند) 5- اخلاق اجتماعى پرهيزكاران و مشيهم التّواضع غضّوا أبصارهم عمّا حرّم اللَّه عليهم (با فروتنى راه مىروند، چشم از حرام الهى مىبندند)
دوّم
اجتماعى اخلاقى
خطبه 194 سياسى، اخلاقى
اوّل- سياسى
1- مشكلات سياسى پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و قد تلوّن له الأدنون... و أسحق المزار خ 194 2 و 3 (خويشاوندان پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله با او نيرنگبازى كردند... تا آنكه از دورترين نقطه دشمنى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 318
خود را آشكار كردند) 2- روانشناسى منافقين و أحذّركم أهل النّفاق فإنّهم الضّالون المضلّون خ 194 4 تا 10 (شما را از منافقان پرهيز مىدهم كه آنان گمراه شدگان گمراه كنندهاند) 3- تفكّرات سياسى دروغين منافقين يمشون الخفاء، و يدبّون الضرّاء... يقولون فيشبّهون خ 194 6 تا 10 (در پنهان براى زيان مردم گام بر مىدارند... سخن مىگويند مردم را به شك و ترديد مىاندازند) 4- اخلاق دروغين منافقين يتلوّنون ألوانا، و يفتنّون افتنانا... و أضلعوا المضيق خ 194 4 تا 10 (به رنگهاى مختلف در مىآيند، و فتنهها را دامن مىزنند... و دام خود را درهم پيچيده معرفى مىكنند) 5- شناخت حزب شيطان و أحذّركم أهل النّفاق... فهم لمة الشّيطان خ 194 4 تا 10 (شما را از منافقان مىترسانم... كه آنها دار و دسته شيطانند)
دوّم
اخلاقى سياسى
خطبه 195 اعتقادى، اخلاقى
اوّل- اعتقادى
1- راههاى اثبات وجود خدا الحمد للّه الّذى أظهر من آثار سلطانه خ 195 1 (ستايش خداى را كه نشانههاى قدرت را آشكار كرد.
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 319
2- عجز عقل و وهم بشرى از درك پروردگار و ردع خطرات هماهم النّفوس عن عرفان كنه صفته خ 195 1 (و عقلها را از درك ذات خود باز داشت) 3- شناخت پروردگار و لا يلويه شخص عن شخص... و لا يشغله غضب عن رحمة خ 195 7 و 8 (كسى خدا را از توجه به شخص ديگر مشغول نمىسازد... و خشم خدا مانع رحمت او نيست) 4- كيفيت نزديك بودن خدا با موجودات قرب فنأى، و علا فدنا خ 195 8 (خدا نزديك است و دست نايافتنى، دور، امّا نزديك است) پيامبر شناسى 5- ضرورت گواهى به رسالت پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله خ 195 2 (و شهادت مىدهم كه محمد صلّى اللَّه عليه و آله بنده و فرستاده خداست) 6- ويژگيهاى بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله أرسله و أعلام الهدى دارسة خ 195 2 و 3 پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله را فرستاد در حالى كه نشانههاى هدايت كهنه شده بود) 7- روش تبليغى رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فصدع بالحقّ... و أمر بالقصد خ 195 3 (پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله حق را آشكار كرد،... و به عدالت فرمان داد)
دوّم- اخلاقى
هدفدارى خلقت انسان
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 320
و اعلموا عباد اللَّه أنّه لم يخلقكم عبثا و لم يرسلكم هملا خ 195 4 (اى بندگان خدا بدانيد كه خدا شما را بيهوده نيافريده، و بحال خود رها نكرده است) 2- سفارش و وصيت به تقوى أوصيكم، عباد اللَّه، بتقوى اللَّه فإنّها الزّمام و القوام خ 195 10 (شما را اى بندگان خدا سفارش به تقوا مىكنم، كه عامل استوارى عبادت و بقاء زندگى شماست) 3- ضرورت توجه به معاد و ينفخ فى الصّور... و لا معذرة تدفع خ 195 12 و 13 (بهنگام قيامت در صور دميده مىشود... و عذرى مانع عذاب نمىگردد)
خطبه 196 اعتقادى، اخلاقى
اوّل- اعتقادى
1- ويژگىهاى بعثت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله بعثه حين لا علم قائم و لا منار ساطع، و لا منهج واضح خ 196 1 (پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله را فرستاد، بهنگامى كه نشانه هدايتى استوار نبود، و روشنائى آشكارى وجود نداشت، و راه روشنى وجود نداشت)
دوّم- اخلاقى
1- وصيّت به تقوى أوصيكم، عباد اللَّه، بتقوى اللَّه و أحذّركم الدّنيا خ 196 1 (اى بندگان خدا شما را به پرهيزكارى سفارش مىكنم، و از دنيا پرستى مىترسانم) 2- ضرورت پرهيز از دنيا و أحذّركم الدّنيا... و قاطنها بائن (شما را از دنيا مىترسانم... و ساكنان آن
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 321
خ 196 1 و 2 مجبور به كوچ كردن مىباشند) 3- شناخت اقسام دنيا فمنهم الغرق الوبق... و ما نجا منها فإلى مهلك خ 196 3 (برخى از اهل دنيا غرق شده... و نجات يافتگان آن بسوى نابودى مىروند) 4- ضرورت عملگرائى عباد اللَّه، الآن فاعلموا... و لا تنتظروا قدومه خ 196 4 و 5 بندگان خدا هم اكنون عمل كنيد... و در انتظار مرگ بسر نبريد)
خطبه 197 اعتقادى، سياسى
اوّل- اعتقادى (امام شناسى)
1- ويژگىهاى امام على عليه السّلام و لقد علم المستحفظون... فأمررتها على وجهي خ 197 1 تا 3 (ياران پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله فضائل مرا مىدانند... روح رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله را به صورتم كشيدم) 2- سوابق مبارزاتى و معنوى امام عليه السّلام و لقد واسيته بنفسي... نجدة أكرمنى اللَّه بها خ 197 2 و 3 (با پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله همراه و دوست بودم... خداوند به شجاعتى كه بمن داد مرا اكرام فرمود) 3- امام عليه السّلام و مشاهده ملائكه در تدفين پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و لقد ولّيت غسله صلّى اللَّه عليه و آله و الملائكة أعواني خ 197 4 (من غسل پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله را بعهده گرفتم در حالى كه فرشتگان مرا كمك مىكردند) 4- لياقت و حقّانيت امام على عليه السّلام فو الّذى لا إله إلّا هو إنّى لعلى جادّة الحقّ خ 197 6 (پس سوگند به خدائى كه خدائى جز او نيست من به راه حق مىروم)
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 322
دوّم- سياسى
1- نقش نيتها در جهاد اسلامى و لتصدق نيّاتكم فى جهاد عدوّكم خ 197 6 (در جنگ با دشمنانتان، داراى نيت صادق باشيد) 2- ضرورت اطاعت از رهبرى فو الّذى لا إله إلّا هو إنّى لعلى جادّة الحقّ خ 197 6 (پس سوگند به خدائى كه خدائى جز او نيست من به راه حق مىروم)
خطبه 198 اعتقادى، اخلاقى
اوّل- اعتقادى
علم فراگير الهى به همه موجودات يعلم عجيج الوحوش فى الفلوات خ 198 1 (خداوند نعره حيوانات وحشى در كوهها را مىداند)
پيامبر شناسى
2- ويژگىهاى رسول گرامى اسلام صلّى اللَّه عليه و آله و أشهد أنّ محمّدا نجيب اللَّه و سفير وحيه خ 198 2 و 21 (و گواهى مىدهم كه محمّد صلّى اللَّه عليه و آله برگزيده خدا و سفير وحى است) 3- موفقيّتهاى رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله جعله اللَّه بلاغا لرسالته و كرامة لامته خ 198 24 (خدا، پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله را ابلاغ كننده رسالت خود، و مايه كرامت امت اسلامى قرار داد) 4- ره آورد بعثت ثمّ إنّ اللَّه سبحانه بعث محمّدا صلّى اللَّه عليه و آله... و (سپس خداوند بزرگ محمد صلّى اللَّه عليه و آله را فرستاد
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 323
شرفا لأنصاره خ 198 21 تا 24 كه مايه شرافت ياران شد)
اسلام شناسى
5- شناخت اسلام ثمّ إنّ هذا الإسلام دين اللَّه الّذى اصطفاه لنفسه خ 198 12 (همانا اين اسلام دين خداوندى است كه آن را براى خويش برگزيد) 6- شناخت ويژگيهاى دين اسلام ثمّ إنّ هذا الإسلام دين اللَّه الّذى اصطفاه لنفسه خ 198 12 (همانا اين اسلام دين خداوندى است كه آن را براى خويش برگزيد) 7- ره آورد اسلام فهو دعائم أساخ فى الحقّ أسناخها... وضعوه مواضعه خ 198 17 تا 20 (پس اسلام ستون محكمى است كه در اعماق حق استوار است... و آن چنانكه هست آن را بپذيريد)
قرآن شناسى
8- شناخت ارزشهاى قرآن ثمّ أنزل عليه الكتاب نورا... و حكما لمن قضى خ 198 25 تا 33 (پس خداوند قرآن را نورى فرستاد... تا فرمان صحيحى براى كسى باشد كه قضاوت مىكند) 9- شناخت ويژگىهاى قرآن نورا لا تطفا... و حديثا لمن روى خ 198 25 تا 33 (قرآن نورى است كه چراغ آن خاموش نمى شود... و حديث ارزشمندى است براى روايت كنندگان) 10- ره آورد قرآن كريم
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 324
جعله اللَّه ريّا لعطش العلماء... و حديثا لمن روى خ 198 30 تا 33 (خدا قرآن را فرو نشاننده عطش علمى دانشمندان... و گفتار ارزشمند براى روايت كنندگان قرار داد)
دوّم- اخلاقى
1- وصيت به تقوى و پرهيزكارى فإنّى أصيكم بتقوى اللَّه الّذي ابتدأ خلقكم خ 198 3 (همانا من شما را به تقواى خدايى سفارش مىكنم كه آفرينش شما را آغاز كرد) 2- ره آورد تقوى و پرهيزكارى فإنّ تقوى اللَّه دواء داء قلوبكم... و أخرجوا إليه من حقّ طاعته خ 198 3 تا 11 (همانا تقواى الهى درمان درد دلهاى شماست... با رعايت حق اطاعت پروردگار بسوى او بشتابيد)
خطبه 199 عبادى، سياسى، اعتقادى
اوّل- عبادى
1- فلسفه و رهآورد نماز تعاهدوا أمر الصّلوة... إطلاق الرّبق خ 199 1 تا 3 (نماز را بزرگ بشماريد... كه غل و زنجيرهاى گناه را از گردن شما باز مىكند) 2- فلسفه و رهآورد زكات ثمّ إنّ الزّكاة جعلت مع الصّلوة قربانا خ 199 7 تا 9 (همانا زكات و نماز مايه نزديك شدن شما به خداوند است)
دوّم- سياسى
1- ضرورت پرداخت امانتهاى الهى
فرهنگموضوعاتكلىنهجالبلاغه، صفحهى 325
ثمّ أداء الأمانة، فقد خاب من ليس من أهلها خ 199 10 (اداى امانت را محترم داريد. هر آينه زيان كرد آن كس كه به امانت خيانت نمود) 2- لياقت امانت پذيرى و عقلن ما جهل من هو أضعف منهنّ و هو الإنسان خ 199 12 (و پذيرد عهد الهى را آن كس كه از همه ناتوان تر بود و آن انسان است)
سوّم- اعتقادى
1- علم فراگير الهى لا يخفى عليه ما العباد مقترفون فى ليلهم و نهارهم خ 199 13 و 14 (آنچه بندگان خدا در شب و روز انجام مىدهند از علم خدا دور نيست) 2- علم خدا به باطن و پنهانىها و ضمائركم عيونه و خلواتكم عيانه خ 199 14 (نهان وجدانتان خبر رسان خدايند و خلوتهاى شما براى خدا آشكار است)