فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 445

فصل سوّم حكمت‏هاى نهج البلاغه (كه با نام قصار الحكم «حكمت‏هاى كوتاه» مطرح مى‏شوند)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 447

حكمت 1 سياسى

1-  روش برخورد با فتنه‏ها كن فى الفتنة كابن اللّبون حكمت 1 (در فتنه‏ها چون شتر بچّه باش) 2-  آگاهى سياسى لا ظهر... فيحلب حكمت 1 (نه پشتى دارد كه سوارى دهد، نه شيرى كه او را بدوشند)

حكمت 2 اخلاقى

1-  شناخت ضد ارزش‏ها أزرى بنفسه.. من كشف عن ضرّه حكمت 2 (خود را ذليل كرد كسى كه طمع ورزيد و اسرارش را فاش كرد) 2-  عوامل پستى و هلاكت انسان و هانت عليه.. عليها لسانه حكمت 2 (كسى كه زبانش بر او حاكم باشد خود را نابود كرد)

حكمت 3 اخلاقى

(مطالب حكمت 3 با حكمت 2 يكى است)

حكمت 4 اخلاقى

1-  شناخت ارزش‏هاى اخلاقى و الصّبر شجاعة.. و نعم القرين (صبر نوعى شجاعت، و بهترين هم نشين‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 448

الرِّضَى‏ حكمت 4 رضايت است) 2-  شناخت ضد ارزش‏ها العجز آفة حكمت 4 (ناتوانى آفت است)

حكمت 5 اخلاقى

(مطالب حكمت 5 با حكمت 4 يكى است)

حكمت 6 اخلاقى

(مطالب حكمت 6 با حكمت 4 يكى است)

حكمت 7 اخلاقى، اقتصادى

1-  ارزش ايثار اقتصادى الصّدقة دواء منجح حكمت 7 (صدقه داروى مؤثّر است) 2-  ارزش آخرت گرائى و أعمال العباد.. فى آجالهم حكمت 7 (اعمال انسانها در دنيا، پيش روى آنها در آخرت است)

حكمت 8 علمى، فيزيولوژى

1-  شناخت ويژگيهاى فيزيولوژى انسان ينظر بشحم... يتنفّس من خرم حكمت 8 (با «پى» مى‏نگرد... و با شكافى نفس مى‏كشد) 2-  انسان نشانه خدا اعجبوا لهذا الإنسان.. حكمت 8 (از خلقت انسان در شگفت باشيد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 449

حكمت 9 اجتماعى، سياسى

1-  شناخت اقبال و ادبار دنيا إذا أقبلت... محاسن نفسه حكمت 9 (وقتى دنيا به كسى روى آورد خوبيهاى ديگران را به او مى‏دهد) 2-  شناخت جو سازى‏ها أعارته محاسن غيره حكمت 9 (وقتى دنيا به كسى روى آورد خوبيهاى ديگران را به او مى‏دهد)

حكمت 10 اخلاق اجتماعى

1-  كيفيّت روابط اجتماعى خالطوا النّاس.. حنّوا إليكم حكمت 10 (با مردم بگونه‏اى باشيد كه اگر زنده‏ايد بسوى شما بيايند) 2-  اخلاق اجتماعى خالطوا النّاس.. حنّوا إليكم حكمت 10 (با مردم بگونه‏اى باشيد كه اگر زنده‏ايد بسوى شما بيايند)

حكمت 11 سياسى، اخلاقى

1-  عفو، شكر قدرت است إذا قدرت.. للقدرة عليه حكمت 11 (وقتى بر دشمن پيروز شدى عفو را شكر قدرت قرار ده) 2-  روش برخورد اخلاقى با دشمن فاجعل العفو عنه حكمت 11 (عفو را زكات قدرت قرار ده)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 450

حكمت 12 اخلاق اجتماعى

1-  كيفيّت روابط دوستانه أعجز النّاس.. من ظفر به منهم حكمت 12 (عاجز كسى كه دوستى نمى‏گيرد، و عاجزتر آن كس كه دوستان خود را از دست مى‏دهد) 2-  روش برخورد اخلاقى أعجز النّاس.. من ظفر به منهم حكمت 12 (عاجز كسى كه دوستى نمى‏گيرد، و عاجزتر آن كس كه دوستان خود را از دست مى‏دهد)

حكمت 13 عبادى

1-  علت فرار نعمت‏ها إذا وصلت... بقلّة الشّكر حكمت 13 (نعمت‏ها با ترك شكرگذارى مى‏گريزند) 2-  ضرورت شكرگذارى در برابر نعمت‏ها فلا تنفّروا... بقلّة الشّكر حكمت 13 (نعمت‏ها با ترك شكرگذارى مى‏گريزند)

حكمت 14 اجتماعى

1-  كيفيت برخورد صحيح با نزديكان من ضيّعه الأقرب أتيح له الأبعد حكمت 14 (كسى كه خويشاوندان نزديك او را ضايع سازند آنها كه دورند استقبال مى‏كنند) 2-  نقش خويشاوندان در عزّت من ضيّعه الأقرب أتيح له الأبعد (كسى كه خويشاوندان نزديك او را ضايع‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 451

حكمت 14 سازند آنها كه دورند استقبال مى‏كنند)

حكمت 15 اجتماعى

1-  پرهيز از سرزنش گرفتاران ما كلّ مفتون يعاتب حكمت 15 (هر گرفتارى را نمى‏شود نكوهش كرد) 2-  هر گرفتارى مقصّر نيست ما كلّ مفتون يعاتب حكمت 15 (هر گرفتارى را نمى‏شود نكوهش كرد)

حكمت 16 سياسى

ارزش عاقبت انديشى تذلّ الأمور.. فى التّدبير حكمت 16 (كارها تسليم تقدير است، گاهى مرگ انسان در تدبير اوست)

حكمت 17 اجتماعى

1-  زينت و آرايش سياسى غيّروا الشّيب و لا تشبّهوا باليهود حكمت 17 (پيرى را با رنگ كردن مو تغيير دهيد و خود را همانند يهود نسازيد) 2-  نقش آداب و رسوم اجتماعى غيّروا الشّيب و لا تشبّهوا باليهود حكمت 17 (پيرى را با رنگ كردن مو تغيير دهيد و خود را همانند يهود نسازيد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 452

حكمت 18 سياسى

1-  زشتى فرار از جنگ خذلوا الحقّ، و لم ينصروا الباطل حكمت 18 (آنها حق را خوار و باطل را هم يارى نكردند) 2-  ره آورد شوم فرار خذلوا الحقّ، و لم ينصروا الباطل حكمت 18 (آنها حق را خوار و باطل را هم يارى نكردند)

حكمت 19 اخلاقى

ره آورد شوم آرزوها من جرى... عثر بأجله حكمت 19 (كسى كه در پى آرزوها بشتابد نابود مى‏شود)

حكمت 20 اخلاقى

1-  چشم پوشى از لغزش بزرگان أقيلوا... عثراتهم حكمت 20 (از لغزش مردم نيك چشم پوشى كنيد) 2-  خوبان و امدادهاى الهى فما يعثر منهم.. بيده يرفعه حكمت 20 (انسان‏هاى بزرگ دچار لغزش نمى‏شوند جز آنكه خدا او را يارى مى‏كند)

حكمت 21 اخلاقى

برخى از ارزش‏هاى اخلاقى قرنت الهيبة... فانتهزوا فرص الخير (ترس با نا اميدى همراه است، فرصت‏ها را

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 453

حكمت 21 غنيمت بشماريد)

حكمت 22 سياسى

1-  ضرورت حق گرائى لنا حقّ... و إن طال السّرى حكمت 22 (ما را حقّى است اگر بدهند و گرنه بر شترها سوار شده، مى‏گيريم) 2-  امام و ضرورت گرفتن حق فإن أعطيناه و إلّا... حكمت 22 (ما را حقّى است اگر بدهند و گرنه بر شترها سوار شده، مى‏گيريم)

حكمت 23 اخلاقى

1-  ضرورت عمل گرائى من أبطأ به... به نسبه حكمت 23 (كسى كه عملش او را سست كند، نسب او فايده‏اى نخواهد داد) 2-  بى اثر بودن افتخارات خويشاوندى لم يسرع به نسبه حكمت 23 (كسى كه عملش او را سست كند، نسب او فايده‏اى نخواهد داد)

حكمت 24 اخلاقى اجتماعى

1-  راه پاكسازى گناهان من كفّارات.. عن المكروب حكمت 24 (از كفّاره‏هاى گناهان بزرگ، رسيدگى به مصيبت زدگان است) 2-  ضرورت رسيدگى به مصيبت زدگان‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 454

و التّنفيس عن المكروب حكمت 24 (تسلّى دادن رنج ديدگان گناهان را مى‏زدايد)

حكمت 25 اخلاقى

1-  ترس از خدا در برابر نعمت‏ها يابن آدم.. فاحذره حكمت 25 (از اين كه بهنگام بارش نعمت‏ها معصيت‏كار باشى، بترس) 2-  شكر نعمت در ترك گناهان و أنت تعصيه فاحذره حكمت 25 (از اين كه بهنگام بارش نعمت‏ها معصيت‏كار باشى، بترس)

حكمت 26 رفتار شناسى

1-  رفتار شناسى ما أضمر... و صفحات وجهه حكمت 26 (چيزى را انسان پنهان نمى‏كند جز آنكه خود را در دست و چهره نشان مى‏دهد) 2-  ارتباط ظاهر و باطن ما أضمر.. و صفحات وجهه حكمت 26 (چيزى را انسان پنهان نمى‏كند جز آنكه خود را در دست و چهره نشان مى‏دهد)

حكمت 27 بهداشتى و درمانى

1-  روش درمان بيمارى امش بدائك ما مشى بك حكمت 27 (با بيمارى مدارا كن)

حكمت 28 عبادى

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 455

بهترين نوع زهد أفضل الزّهد إخفاء الزّهد حكمت 28 (بهترين نوع پارسائى پنهان داشتن آن است)

حكمت 29 اخلاقى

1-  ضرورت ياد مرگ و الموت فى إقبال حكمت 29 (مرگ در پيش روى انسان است) 2-  توجه به فنا پذيرى دنيا إذا كنت.. فما أسرع الملتقى حكمت 29 (چه زود انسان و مرگ همديگر را ملاقات مى‏كنند)

حكمت 30 اخلاقى، اعتقادى

1-  ترس از خدا الحذر الحذر فو اللَّه لقد ستر.. حكمت 30 (از خدا بترس از خدا بترس آن قدر پرده پوشى مى‏كند گويا بخشيده است) 2-  روش برخورد خدا با مجرمان فو اللَّه لقد ستر حتّى كأنّه قد غفر حكمت 30 (از خدا بترس از خدا بترس آن قدر پرده پوشى مى‏كند گويا بخشيده است)

حكمت 31 اخلاقى، سياسى

اول-  اخلاقى

1-  شناخت اقسام ايمان إلايمان على اربع.. و الجهاد حكمت 31 (ايمان بر چهار پايه استوار است.. و يكى از

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 456

آنها جهاد است) 2-  شناخت اقسام صبر و بردبارى و الصّبر منها.. اجتنب المحرّمات حكمت 31 1 و 2 (صبر يكى از پايه‏هاى ايمان و معناى آن پرهيز از محرّمات است) 3-  شناخت زهد و پارسائى و من زهد فى الدّنيا استهان بالمصيبات حكمت 31 3 (كسى كه در دنيا صبر كند مصيبت‏ها را كوچك مى‏شمارد) 4-  آثار شوق ديدار بهشت فمن اشتاق إلى الجنّة سلا عن الشّهوات حكمت 31 2 (كسى كه مشتاق بهشت است از شهوات فاصله مى‏گيرد) 5-  شناخت اقسام يقين و اليقين منها.. و سنّة الاوّلين حكمت 31 3 و 4 يقين چهار پايه دارد، يكى از آنها توجّه به آداب ارزشمند گذشتگان است) 6-  شناخت اقسام عدل و العدل منها.. و رساخة الحلم حكمت 31 5 و 6 (و عدل چهار پايه دارد يكى از آنها حلم و بردبارى است) 7-  شناخت اقسام كفر و شرك و الكفر على أربع... و الشّقاق.. حكمت 31 9 و 10 (كفر چهار پايه دارد.. يكى از آنها هواپرستى است) 8-  شناخت اقسام شك و شبهه و الشّكّ على أربع.. و الاستسلام حكمت 31 12 (شك چهار پايه دارد يكى از آنها تسليم و خود باختگى است)

دوّم-  سياسى

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 457

1-  شناخت اقسام جهاد و الجهاد منها على.. و أرضاه يوم القيامة حكمت 31 7 تا 9 (جهاد چهار پايه دارد، كسى كه براى خدا خشم گيرد در قيامت خدا او را خشنود مى‏سازد 2-  شناخت اقسام عدل و عدالت و العدل منها على.. و عاش فى النّاس حميدا حكمت 31 5 تا 7 (عدالت بر چهار پايه است، كسى كه بردبار باشد در ميان جامعه زندگى پسنديده‏اى دارد) 3-  شناخت اقسام مراحل امر به معروف فمن أمر بالمعروف.. و أرضاه يوم القيامة حكمت 31 8 و 9 (كسى كه امر بمعروف كند... خدا او را روز قيامت خشنود خواهد ساخت) 4-  ره آورد شوم مجادله بى ثمر فمن جعل المراء... حكمت 31 12 و 13 (كسى كه جدال و نزاع كند از تاريكى شك نجاتى ندارد)

حكمت 32 اخلاقى

1-  ارزش انجام دهنده خوبيها فاعل الخير خير منه حكمت 32 (انجام دهنده نيكى‏ها از نيكى‏ها برتر است) 2-  فضيلت انسان بر اعمال فاعل الخير خير منه حكمت 32 (انجام دهنده نيكى‏ها از نيكى‏ها برتر است)

حكمت 33 اخلاق اجتماعى

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 458

1-  سخاوت آرى، اسراف ممنوع كن سمحا و لا تكن مبذّرا حكمت 33 (سخاوتمند باش، اسراف كننده نباش) 2-  حسابگرى، نه سختگيرى و كن مقدّرا و لا تكن مقتّرا حكمت 33 (حساب‏گر باش، سختگير نباش)

حكمت 34 اخلاقى

1-  بهترين بى‏نيازى أشرف الغنى ترك المنى حكمت 34 (شرافتمندترين بى‏نيازى ترك آرزوهاست) 2-  ارزش ترك آرزوهاى طولانى أشرف الغنى ترك المنى حكمت 34 (شرافتمندترين بى‏نيازى ترك آرزوهاست)

حكمت 35 اخلاق اجتماعى

1-  پرهيز از شتابزدگى من أسرع.. بما لا يعلمون حكمت 35 (انجام كارهائى كه مردم خوش ندارند عامل گفته‏هاى نارواست) 2-  ضرورت موقعيت شناسى من أسرع.. بما لا يعلمون حكمت 35 (انجام كارهائى كه مردم خوش ندارند عامل گفته‏هاى نارواست)

حكمت 36 اخلاقى

1-  ره آورد شوم آرزوها من أطال الأمل أساء العمل حكمت 36 (كسى كه آرزوهايش دراز عملش نيز بد خواهد بود)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 459

2-  عامل ارتكاب بدى‏ها من أطال الأمل أساء العمل حكمت 36 (كسى كه آرزوهايش دراز عملش نيز بد خواهد بود)

حكمت 37 اخلاق سياسى

1-  نكوهش از ذلّت و خوارى انسان ما هذا الّذى صنعتموه... الأمان من النّار حكمت 37 (اين چه كارى است كه انجام مى‏دهيد... چه پر سود است عملى كه با آن أمان از آتش باشد) 2-  پرهيز از آداب زشت اجتماعى ما هذا الّذى صنعتموه... الأمان من النّار حكمت 37 (اين چه كارى است كه انجام مى‏دهيد... چه پر سود است عملى كه با آن أمان از آتش باشد)

حكمت 38 اخلاق اجتماعى

1-  برخى از ارزش‏هاى اجتماعى إنّ أغنى الغنى العقل... و أكرم الحسب حسن الخلق حكمت 38 (بى نيازترين بى نيازى عقل است... و برترين خويشاوندى خوش خلقى است) 2-  آئين دوست يابى إيّاك و مصادقة الأحمق.. و يبعّد عليك القريب حكمت 38 (هرگز با احمق دوست مباش.. كه دور را نزديك جلوه مى‏دهد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 460

حكمت 39 عبادى

شناخت جايگاه واجبات و مستحبات لا قربة بالنّوافل إذا أضرّت بالفرائض حكمت 39 (مستحبّات اگر به واجبات زيان رساند بخدا نزديك نمى‏سازد)

حكمت 40 اخلاقى، روانى

1-  روانشناسى عاقل و احمق لسان العاقل.. وراء لسانه حكمت 40 (زبان عاقل پشت قلب او و قلب منافق پشت زبان اوست) 2-  اخلاق و أحمق لسان العاقل... وراء لسانه حكمت 40 (زبان عاقل پشت قلب او و قلب منافق پشت زبان اوست)

حكمت 41 اخلاقى، روانى

(مطالب حكمت 41 با مطالب حكمت 40 يكى است)

حكمت 42 اخلاقى، معنوى

1-  پاداش بيمارى فإنّ المرض لا أجر فيه حكمت 42 (مرض پاداشى ندارد امّا گناهان را مى‏زدايد) 2-  بيمارى و گناهان فإنّ المرض لا أجر فيه و لكنّه يحطّ السّيّئات.. حكمت 42 (مرض پاداشى ندارد امّا گناهان را مى‏زدايد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 461

حكمت 43 تاريخى

1-  ويژگى‏هاى اخلاقى خبّاب يرحم اللَّه خبّاب.. و عاش مجاهدا حكمت 43 (خدا خبّاب را رحمت كند.. مجاهدانه زندگى كرد) 2-  ارزش‏هاى معنوى خباب يرحم اللَّه خبّاب.. و عاش مجاهدا حكمت 43 (خدا خبّاب را رحمت كند.. مجاهدانه زندگى كرد)

حكمت 44 اخلاقى

1-  ارزش آخرت گرائى طوبى لمن ذكر المعاد.. حكمت 44 (خوشا بحال كسى كه به ياد معاد است) 2-  ارزش عمل گرائى و عمل للحساب.. حكمت 44 (خوشا بحال كسى كه براى روز حسابرسى تلاش مى‏كند)

حكمت 45 سياسى

1-  شدت علاقه ياوران امام على عليه السّلام لو ضربت خيشوم.. ما أبغضنى حكمت 45 (اگر بر بينى مؤمن با شمشير بزنند مرا دشمن نمى‏دارد) 2-  شدت كينه توزى منافقان و لو صببت الدّنيا.. ما أحبّنى حكمت 45 (اگر دنيا را به منافق بدهند مرا دوست نمى‏دارد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 462

حكمت 46 اخلاقى

1-  گناه و عذر خواهى سيّئة تسوءك... من حسنة تعجبك حكمت 46 (گناهى كه تو را برنجاند بهتر از احسانى است كه تو را مغرور سازد) 2-  بى‏ارزشى عبادت سيّئة تسوءك.. من حسنة تعجبك حكمت 46 (گناهى كه تو را برنجاند بهتر از نيكى كه تو را مغرور سازد)

حكمت 47 اخلاقى

1-  ارزش انسان قدر الرّجل.. على قدر غيرته حكمت 47 (ارزش انسان به ميزان غيرت او است) 2-  انسان شناسى قدر الرّجل.. على قدر غيرته حكمت 47 (ارزش انسان به ميزان غيرت او است)

حكمت 48 سياسى

1-  راههاى پيروزى الظّفر بالحزم.. حكمت 48 (پيروزى با تدبير و احتياط است) 2-  ضرورت تفكر و آينده‏نگرى و الحزم بإجالة الرّأى حكمت 48 (تدبير به درست فكر كردن است)

حكمت 49 اخلاقى، علمى

1-  مردم شناسى‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 463

احذروا صولة الكريم إذا جاع... حكمت 49 (از حمله كريم بهنگام گرسنگى و انسان پست به هنگام سيرى بپرهيزيد) 2-  انسان بى ارزش احذروا صولة الكريم إذا جاع.. حكمت 49 (از حمله كريم بهنگام گرسنگى و انسان پست به هنگام سيرى بپرهيزيد)

حكمت 50 اخلاقى

1-  قلب شناسى قلوب الرّجال وحشيّة.. حكمت 50 (دلهاى انسانها وحشى است با محبّت آنها را رام كنيد) 2-  آئين دوستى و نفوذ در دلها قلوب الرّجال وحشيّة.. فمن تألّفها أقبلت عليه حكمت 50 (دلهاى انسانها وحشى است با محبّت آنها را رام كنيد)

حكمت 51 سياسى

1-  عامل پنهانى عيب‏ها عيبك مستور ما أسعدك جدّك حكمت 51 (تا روزگار يار است عيب‏ها پنهانند) 2-  ضرورت زمان شناسى عيبك مستور ما أسعدك جدّك حكمت 51 (تا روزگار يار است عيب‏ها پنهانند)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 464

حكمت 52 اخلاق سياسى

1-  روش برخورد با دشمن شكست خورده أولى النّاس بالعفو أقدرهم على العقوبة حكمت 52 (سزاوارترين انسانها به عفو، ناتوان‏ترين آنهاست) 2-  زكات قدرت أولى النّاس بالعفو أقدرهم على العقوبة حكمت 52 (سزاوارترين انسانها به عفو، ناتوان‏ترين آنهاست)

حكمت 53 اخلاق اجتماعى

شناخت سخاوت فأمّا ما كان عن مسألة فحياء و تذمّم حكمت 53 (آنچه را كه پس از سؤال كردن مى‏بخشى براى حياء و دورى از بدگويى‏هاست)

حكمت 54 اخلاقى، اجتماعى

1-  برخى از ارزش‏هاى اجتماعى لا غنى كالعقل و لا فقر كالجهل.. حكمت 54 (بى نيازى چون عقل و تهيدستى چون جهل نيست) 2-  ارزش أدب و مشورت و لا ميراث كالأدب، و لا ظهير كالمشاورة حكمت 54 (ميراثى بهتر از أدب، و كمك كارى چون مشورت نيست)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 465

حكمت 55 اخلاقى

1-  ارزش صبر و بردبارى الصّبر صبران.. و صبر عمّا تحبّ حكمت 55 (صبر دو قسم است، صبر بر آنكه دوست ندارى و صبر بر آنچه دوست دارى) 2-  صبر بر مشكلات الصّبر صبران.. و صبر على ما تكره حكمت 55 (صبر دو قسم است، صبر بر آنكه دوست ندارى و صبر بر آنچه دوست دارى)

حكمت 56 اخلاقى

1-  ارزش توانگرى الغنى فى الغربة وطن حكمت 55 (بى‏نيازى در غربت وطن است) 2-  آثار شوم فقر و الفقر فى الوطن غربة حكمت 55 (فقر در وطن غربت است)

حكمت 57 اخلاقى، اقتصادى

1-  مال تمام نشدنى القناعة مال لا ينفد حكمت 57 (قناعت سرمايه‏اى است كه پايانى ندارد) 2-  سرمايه جاويدان القناعة مال لا ينفد حكمت 57 (قناعت سرمايه‏اى است كه پايانى ندارد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 466

حكمت 58 اخلاقى، اقتصادى

مال عامل شهوت پرستى المال مادّة الشّهوات حكمت 58 (ريشه هواپرستى‏ها سرمايه است)

حكمت 59 اخلاقى

ارزش هشدار دهنده من حذّرك كمن بشّرك حكمت 59 (كسى كه هشدار مى‏دهد گويا بشارت مى‏دهد)

حكمت 60 اخلاقى

1-  زبان بد اللّسان سبع... حكمت 60 (زبان بد درنده است، اگر رهايش كنى گاز مى‏گيرد) 2-  ضرورت كنترل زبان اللّسان سبع... حكمت 60 (زبان بد درنده است، اگر رهايش كنى گاز مى‏گيرد)

حكمت 61 اخلاقى

نيش شيرين المرأة عقرب حلوة اللّسبة حكمت 61 (نيش زن شيرين است)

حكمت 62 اخلاق اجتماعى

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 467

1-  رعايت روابط اجتماعى إذا حيّيت.. بما يربى عليها حكمت 62 (بهنگام تبريك گفتن بهتر از آن پاسخ ده، جواب هديه را با هديه بهتر ده) 2-  پاسخ دادن به هديه‏ها إذا حيّيت.. بما يربى عليها حكمت 62 (بهنگام تبريك گفتن بهتر از آن پاسخ ده، جواب هديه را با هديه بهتر ده) 3-  پاداش آغاز كننده هديه و الفضل مع ذلك للبادئ حكمت 62 (فضيلت برتر با آغاز كننده است)

حكمت 63 اخلاق اجتماعى

نقش شفاعت كننده الشّفيع جناح الطّالب حكمت 63 (شفاعت كننده بال و پر انسان است)

حكمت 64 اخلاقى

1-  دنيا شناسى أهل الدّنيا.. و هم نيام حكمت 64 (اهل دنيا چون سوارانى در حركتند و در خوابند) 2-  دنيا پرستان غافل أهل الدّنيا.. و هم نيام حكمت 64 (اهل دنيا چون سوارانى در حركتند و در خوابند)

حكمت 65 اخلاق اجتماعى

1-  آئين دوستى‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 468

فقد الأحبّة غربة حكمت 65 (از دست دادن دوست غربت است) 2-  ضرورت حفظدوستان فقد الأحبّة غربة حكمت 65 (از دست دادن دوست غربت است)

حكمت 66 اخلاقى اجتماعى

1-  جايگاه درخواست فوت الحاجة.. إلى غير أهلها حكمت 66 (از دست دادن چيزى بهتر از آنكه از نا اهلان درخواست شود) 2-  زشتى حاجت خواستن از نا اهل فوت الحاجة.. إلى غير أهلها حكمت 66 (از دست دادن چيزى بهتر از آنكه از نا اهلان درخواست شود)

حكمت 67 اخلاقى

از بخشش اندك حياء نكن لا تستح من إعطاء القليل حكمت 67 (از بخشش، گر چه اندك حياء نكن)

حكمت 68 اخلاقى

1-  ارزش‏هاى اخلاقى العفاف زينه الفقر و الشّكر زينة الغنى حكمت 68 (عفّت زينت تهيدستى، و شكر زينت بى‏نيازى است) 2-  زينت فقر و بى نيازى العفاف زينه الفقر و الشّكر زينة الغنى (عفّت زينت تهيدستى، و شكر زينت‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 469

حكمت 68 بى‏نيازى است)

حكمت 69 اخلاقى

ترك تأسّف خوردن‏ها إذا لم يكن ما تريد فلا تبل ما كنت حكمت 69 (وقتى آنچه مى‏خواهى انجام نمى‏شود پس نگران مباش)

حكمت 70 اخلاقى، علمى

2-  روانشناسى جاهل لا ترى الجاهل إلّا مفرطا أو مفرّطا حكمت 70 (جاهل را نمى‏بينى جز افراط يا تفريط كننده) 2-  اخلاق متزلزل جاهل لا ترى الجاهل إلّا مفرطا أو مفرّطا حكمت 70 (جاهل را نمى‏بينى جز افراط يا تفريط كننده)

حكمت 71 اخلاقى

1-  نشانه عقل إذا تمّ العقل نقص الكلام حكمت 71 (وقتى عقل كامل شد سخن اندك است) 2-  روانشناسى انسانى إذا تمّ العقل نقص الكلام حكمت 71 (وقتى عقل كامل شد سخن اندك است)

حكمت 72 سياسى، اخلاقى

1-  آثار تلخ گذشت روزگار

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 470

الدّهر يخلق.. و من فاته تعب حكمت 72 (روزگار بدنها را كهنه مى‏كند.. كسى كه به آن نرسد رنج مى‏برد) 2-  زمان و تلخى‏ها الدّهر يخلق.. و من فاته تعب حكمت 72 (روزگار بدنها را كهنه مى‏كند.. كسى كه به آن نرسد رنج مى‏برد)

حكمت 73 اخلاق اجتماعى

1-  ضرورت خودسازى فليبدأ بتعليم.. و مؤدّبهم حكمت 73 (قبل از ديگران بايد خود را آموزش داد و تربيت كرد) 2-  شرائط رهبرى فليبدأ بتعليم.. و مؤدّبهم حكمت 73 (قبل از ديگران بايد خود را آموزش داد و تربيت كرد)

حكمت 74 اخلاقى

1-  ضرورت ياد مرگ نفس المرء خطاه إلى أجله حكمت 74 (نفسها گامهايى بسوى مرگ مى‏باشند) 2-  توجه به فنا پذيرى انسان نفس المرء خطاه إلى أجله حكمت 74 (نفسها گامهايى بسوى مرگ مى‏باشند)

حكمت 75 اخلاقى

(مطالب حكمت 75 با مطالب حكمت 74 يكى است)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 471

حكمت 76 سياسى

روش تحليل رويدادهاى سياسى إنّ الأمور إذا... آخرها بأوّلها حكمت 76 (رويدادها شبيه يكديگرند آخر آن را با آغازشان بررسى كنيد)

حكمت 77 اخلاقى

1-  دنيا شناسى فعيشك قصير.. حقير حكمت 77 (اى دنيا مدّت زندگى تو كوتاه و ارزش تو اندك است) 2-  امام عليه السّلام و ترك دنيا هيهات.. لا رجعة فيها حكمت 77 (هرگز به تو باز نمى‏گردم)

حكمت 78 اعتقادى

1-  شناخت قضاء و قدر الهى ويحك لعلّك ظننت قضاء لازما حكمت 78 1 (گويا تو قضاى لازم را اراده كردى) 2-  اختيار و آزادى انسان اللَّه و لم يطع مكرها حكمت 78 2 و 3 (خدا با اجبار اطاعت نمى‏شود)

حكمت 79 علمى، معنوى

ارزش علم و حكمت خذ الحكمة أنّى كانت حكمت 79 (حكمت را هر جا كه باشد فراگير)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 472

1-  روانشناسى منافق فإنّ الحكمة.. فى صدره حكمت 79 (حكمت در قلب منافق بى تابى مى‏كند تا به مؤمن برسد) 2-  شناخت جايگاه حكمت‏ها فإنّ الحكمة.. فى صدره حكمت 79 (حكمت در قلب منافق بى تابى مى‏كند تا به مؤمن برسد)

حكمت 80 علمى، معنوى

(مطالب حكمت 80 با مطالب حكمت 79 يكى است)

حكمت 81 اخلاقى

1-  ارزش تخصص و تجربه قيمة كلّ امرى ما يحسنه حكمت 81 (ارزش هر كس به اندازه دانش او است) 2-  ملاك ارزش در انسانها قيمة كلّ امرى ما يحسنه حكمت 81 (ارزش هر كس به اندازه دانش او است)

حكمت 82 اخلاقى

1-  ارزش‏هاى اخلاقى لا يرجونّ احد منكم إلّا ربّه لا صبر معه حكمت 82 1 تا 3 (جز به خدا اميدوار نباشيد... ايمانى كه با صبر نباشد ايمان نيست) 2-  مراحل خود سازى لا يرجونّ احد منكم إلّا ربّه لا صبر معه حكمت 82 1 تا 3 (جز به خدا اميدوار نباشيد... ايمانى كه با صبر نباشد ايمان نيست)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 473

حكمت 83 اخلاقى

پرهيز از ثناگوئى أنا دون ما تقول و فوق ما فى نفسك حكمت 83 (من كمتر از آنم كه مى‏گويى و بالاتر از آن، كه مى‏پندارى)

حكمت 84 سياسى

شناخت بازماندگان جنگ بقيّة السّيف أبقى عددا حكمت 84 (بازماندگان جنگ دوامشان بيشتر است)

حكمت 85 علمى، اخلاقى

ضرورت اعتراف به جهل من ترك قول لا أدرى اصيبت مقاتله حكمت 85 (كسى كه «نمى‏دانم» را ترك گويد خود را به كشتن خواهد داد)

حكمت 86 اجتماعى

1-  ارزش تجربه رأى الشّيخ أحبّ إلىّ من جلد الغلام حكمت 86 (تدبير پير از چالاكى جوان نزد من بهتر است) 2-  ارزش تدبير پير مردان رأى الشّيخ أحبّ إلىّ من جلد الغلام حكمت 86 (تدبير پير از چالاكى جوان نزد من بهتر است)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 474

حكمت 87 اخلاقى

1-  راه پاكسازى گناهان عجبت لمن يقنط و معه الاستغفار حكمت 87 در شگفتم از نااميدى، كه مى‏تواند استغفار كند) 2-  ارزش توبه و استغفار عجبت لمن يقنط و معه الاستغفار حكمت 87 در شگفتم از نا اميدى، كه مى‏تواند استغفار كند)

حكمت 88 اخلاقى، اجتماعى

1-  ارزش وجود پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله كان فى الأرض... رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله حكمت 88 (دو عامل امنيّت در زمين هستند، يكى وجود رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و ديگرى استغفار كردن) 2-  ارزش توبه و استغفار كان فى الأرض... رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و أما الأمان الباقى... و هم يستغفرون حكمت 88 (دو عامل امنيّت در زمين هستند، يكى وجود رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و ديگرى استغفار كردن)

حكمت 89 اخلاقى، اجتماعى

1-  ضرورت خودسازى من أصلح ما بينه و بين اللَّه اصلح اللَّه ما بينه و بين النّاس حكمت 89 (كسى كه بين خود و خداى خود اصلاح كند، خدا بين او و مردم را اصلاح خواهد كرد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 475

2-  راه اصلاح دنيا و آخرت من أصلح ما بينه و بين اللَّه اصلح اللَّه ما بينه و بين النّاس حكمت 89 (كسى كه بين خود و خداى خود اصلاح كند، خدا بين او و مردم را اصلاح خواهد كرد)

حكمت 90 علمى

1-  شناخت فقيه واقعى 2-  الفقيه.. من مكر اللَّه حكمت 90 (فقيه كامل كسى است كه مردم را از رحمت خدا مأيوس، و از عذاب الهى ايمن نگرداند) 2-  ضرورت خوف و رجاء الفقيه... من مكر اللَّه من لم يقنط النّاس.. من مكر اللَّه حكمت 90 (فقيه كامل كسى است كه مردم را از رحمت خدا مأيوس، و از عذاب الهى ايمن نگرداند)

حكمت 91 علمى، اخلاقى

1-  روانشناسى انسانى إنّ هذه القلوب طرائف الحكم حكمت 91 (اين دلها چون بدنها خسته مى‏شوند، دل‏ها را با سخنان حكمت آميز شاداب كنيد) 2-  راه شستشوى روح و جان إنّ هذه القلوب طرائف الحكم حكمت 91 (اين دلها چون بدنها خسته مى‏شوند، دل‏ها را با سخنان حكمت آميز شاداب كنيد)

حكمت 92 علمى

1-  شناخت بدترين و بهترين دانش‏ها

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 476

أوضع العلم.. و الأركان حكمت 92 (پست‏ترين دانشها آنكه بر سر زبانهاست، و برترين دانشها آنچه كه در اعضاى بدن آشكار است) 2-  ضرورت عمل گرائى أوضع العلم.. و الأركان حكمت 92 (پست‏ترين دانشها آنكه بر سر زبانهاست، و برترين دانشها آنچه كه در اعضاى بدن آشكار است)

حكمت 93 اجتماعى

1-  ضرورت آزمايش و امتحان الهى لا يقولنّ أحدكم.. على فتنة حكمت 93 1 (فردى از شما نگويد از فتنه بخدا پناه مى‏برم، زيرا هر كسى آزمايشى دارد) 2-  فلسفه آزمايش الهى أنّه يختبرهم... و الرّاضى بقسمه حكمت 93 2 و 3 (خدا مردم را با مال و فرزند آزمايش مى‏كند)

حكمت 94 اخلاقى

1-  شناخت خوبيها و نيكى‏ها ليس الخير ان يكثر مالك و ولدك حكمت 94 (نيكى آن نيست كه مال و فرزند را زياد كنى) 2-  ضرورت توجه به نيكوكارى ليس الخير ان يكثر مالك و ولدك... يسارع فى الخيرات حكمت 94 (نيكى آن نيست كه مال و فرزند را زياد كنى.. نيكى آن است كه در انجام نيكى‏ها شتاب‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 477

كنى)

حكمت 95 اخلاقى

1-  ارزش تقوى لا يقلّ... ما يتقبّل حكمت 96 (هيچ عملى با تقوا اندك نخواهد بود) 2-  عمل اندك و فراوان لا يقلّ عمل مع التّقوى حكمت 96 (هيچ عملى با تقوا اندك نخواهد بود)

حكمت 96 اخلاقى

1-  نزديكترين افراد به پيامبران إنّ أولى النّاس.. قرابته حكمت 96 (نزديكترين افراد به پيامبران آگاهان به آئين پيامبرانند) 2-  ضرورت عمل گرائى إنّ أولى النّاس.. قرابته حكمت 96 (نزديكترين افراد به پيامبران آگاهان به آئين پيامبرانند) 3-  دشمن‏ترين افراد به پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و إنّ عدوّ.. قرابته حكمت 96 (دشمن پيامبران بدكارانند گر چه از نظر خويشاوندى نزديك باشند)

حكمت 97 اخلاقى، اعتقادى

1-  ارزش يقين نوم على يقين خير من صلاة فى شكّ حكمت 97 (خواب با يقين بهتر از نماز با ترديد است) 2-  شك و ترديد سبب بى ارزشى اعمال‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 478

نوم على يقين خير من صلاة فى شكّ حكمت 97 (خواب با يقين بهتر از نماز با ترديد است)

حكمت 98 علمى، اجتماعى

1-  ضرورت بررسى اخبار اعقلوا الخبر.. و رعاته قليل حكمت 98 (اخبار را درست ارزيابى كنيد.. كه عمل كنندگان به آن اندكند) 2-  ضرورت عمل فإنّ رواة.. و رعاته قليل حكمت 98 (اخبار را درست ارزيابى كنيد.. كه عمل كنندگان به آن اندكند)

حكمت 99 تفسيرى

1-  تفسير فرازى از قرآن إنّ قولنا إنّا للّه.. بالهلك حكمت 99 (سخن ما كه مى‏گوئيم ما از خدائيم اعتراف به بندگى است و مى‏گوئيم بسوى خدا باز مى‏گرديم اعتراف است كه همه از دنيا مى‏رويم) 2-  اعتراف به عجز و تسليم در برابر خدا إنّ قولنا إنّا للّه... بالهلك حكمت 99 (سخن ما كه مى‏گوئيم ما از خدائيم اعتراف به بندگى است و مى‏گوئيم بسوى خدا باز مى‏گرديم اعتراف است كه همه از دنيا مى‏رويم)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 479

حكمت 100

1-  اعتراف به علم فراگير خدا معنوى 1-  اعتراف به علم فراگير خدا اللّهمّ إنّك أعلم بى من نفسى حكمت 100 (خدايا تو از من مرا بهتر مى‏شناسى) 2-  دعا و نيايش اللّهمّ إنّك أعلم.. ما لا يعلمون حكمت 100 (خدايا تو از همه آگاه‏ترى تو مى‏دانى آنچه را كه ديگران نمى‏دانند)

حكمت 101 اخلاقى

1-  راه‏هاى قضاى حاجات لا يستقيم.. لتهنؤ حكمت 101 (حاجتها برآورده نمى‏شود الّا به سه چيز، كوچك شمردن آن، پنهان داشتن، شتاب كردن) 2-  راه‏هاى اجابت دعا لا يستقيم.. لتهنؤ حكمت 101 (حاجتها برآورده نمى‏شود الّا به سه چيز، كوچك شمردن آن، پنهان داشتن، شتاب كردن)

حكمت 102 سياسى

1-  دگرگونى ارزش‏ها در آينده يأتي على النّاس... و تدبير الخصيان حكمت 102 (زمانى خواهد آمد كه كودكان و خواجگان كشور را اداره مى‏كنند) 2-  مسخ ارزش‏ها

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 480

يأتي على النّاس... و تدبير الخصيان حكمت 102 (زمانى خواهد آمد كه كودكان و خواجگان كشور را اداره مى‏كنند)

حكمت 103 اخلاقى

1-  نكوهش از دنيا زدگى إنّ الدّنيا و الآخرة عدوّان و هما بعد ضرّتان حكمت 103 (دنياى حرام و آخرت دشمن يكديگرند، و به يكديگر زيان مى‏رسانند) 2-  دنيا شناسى إنّ الدّنيا و الآخرة عدوّان و هما بعد ضرّتان حكمت 103 (دنياى حرام و آخرت دشمن يكديگرند، و به يكديگر زيان مى‏رسانند)

حكمت 104 اخلاقى

1-  شناخت صفات زاهدان يا نوف.. منهاج المسيح حكمت 104 (اى نوف زاهدان چونان عيسى بن مريم زندگى مى‏كنند) 2-  شناخت ارزش سحر و نيمه شب إنّها لساعة.. إلّا استجيب له حكمت 104 (سحرگاهان ساعتى است كه دعاها به اجابت مى‏رسد)

حكمت 105 عبادى

1-  شناخت واجبات و حدود الهى إنّ اللَّه افترض.. فلا تتكلّفوها حكمت 105 (خدا واجباتى دارد كه بايد آنها را انجام دهيد، و از چيزهائى سكوت كرد كه خود را به‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 481

زحمت نيندازيد) 2-  فلسفه محرمات و نواهى قرآن إنّ اللَّه افترض.. فلا تتكلّفوها حكمت 105 (خدا واجباتى دارد كه بايد آنها را انجام دهيد، و از چيزهائى سكوت كرد كه خود را به زحمت نيندازيد)

حكمت 106 معنوى، دينى

1-  نكوهش از دنيا زدگى لا يترك النّاس... ما هو أضرّ منه حكمت 106 (مردم چيزى از دين را ترك نمى‏گويند مگر آنكه به زيان بيشترى مبتلا مى‏گردند) 2-  ره آورد شوم دين فروشى لا يترك النّاس.. ما هو أضرّ منه حكمت 106 (مردم چيزى از دين را ترك نمى‏گويند مگر آنكه به زيان بيشترى مبتلا مى‏گردند)

حكمت 107 اخلاقى

محروميت عالم بى عمل ربّ عالم.. لا ينفعه حكمت 107 (چه بسا دانشمندى كه علم او را يارى ندهد)

حكمت 108 علمى

1-  روانشناسى انسانى لقد علّق.. له مفسد حكمت 108 (درون سينه انسان قطعه گوشتى است.. كه‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 482

هر نوع زياده روى براى او زيان آور است) 2-  شناخت ويژگيهاى روح و قلب آدمى لقد علّق.. له مفسد حكمت 108 (درون سينه انسان قطعه گوشتى است.. كه هر نوع زياده روى براى او زيان آور است)

حكمت 109 اعتقادى

1-  امام شناسى نحن الّنمرقة.. يرجع الغالى حكمت 109 (ما جايگاه ميانه و راه راست هستيم، عقب ماندگان بايد بما برسند و تندروها بايد بسوى ما باز گردند) 2-  سمبلهاى واقعى انسانها نحن النّمرقة.. يرجع الغالى حكمت 109 (ما جايگاه ميانه و راه راست هستيم، عقب ماندگان بايد بما برسند و تندروها بايد بسوى ما باز گردند)

حكمت 110 اعتقادى، سياسى

1-  ويژگيها و شرائط امامت لا يقيم أمر اللَّه.. و لا يتّبع المطامع حكمت 110 (فرمان خدا را كسى مى‏تواند اجرا كند كه سازشكار نباشد، باطل گرا نبوده و بدنبال طمع ورزيها نباشد) 2-  شرائط اجراى اوامر خدا لا يقيم أمر اللَّه.. و لا يتّبع المطامع حكمت 110 (فرمان خدا را كسى مى‏تواند اجرا كند كه سازشكار نباشد، باطل گرا نبوده و بدنبال‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 483

طمع ورزيها نباشد)

حكمت 111 اعتقادى

1-  امام شناسى لو أحبّنى جبل لتهافت حكمت 111 (اگر كوهى مرا دوست بدارد متلاشى مى‏شود) 2-  مظلوميت امام على عليه السّلام لو أحبّنى جبل لتهافت حكمت 111 (اگر كوهى مرا دوست بدارد متلاشى مى‏شود)

حكمت 112 اعتقادى، سياسى

1-  مظلوميت امام عليه السّلام من أحبّنا.. للفقر جلبابا حكمت 112 (كسى كه ما اهل بيت عليهم السّلام را دوست بدارد بايد خود را براى فقر آماده سازد) 2-  مسئوليت‏ها و مصيبات شيعيان من أحبّنا.. للفقر جلبابا حكمت 112 (كسى كه ما اهل بيت عليهم السّلام را دوست بدارد بايد خود را براى فقر آماده سازد)

حكمت 113 اخلاقى، اجتماعى

1-  برخى از ارزشهاى اخلاقى لا مال أعود من العقل.. من المشاورة حكمت 113 (مالى بهتر از عقل نيست.. و پشتيبانى بهتر از مشورت) 2-  اخلاق اجتماعى‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 484

لا مال أعود من العقل.. من المشاورة حكمت 113 (مالى بهتر از عقل نيست.. و پشتيبانى بهتر از مشورت)

حكمت 114 اجتماعى، سياسى

1-  جايگاه بدبينى و خوش بينى إذا استولى.. فقد غرر حكمت 114 (اگر صلاح و خوبى بر روزگار حاكم است و بدگمان باشى ستم كردى و اگر فساد حاكم است خوشبين باشى فريب خوردى) 2-  نقش تحولات اجتماعى در اخلاق إذا استولى.. فقد غرر حكمت 114 (اگر صلاح و خوبى بر روزگار حاكم است و بدگمان باشى ستم كردى و اگر فساد حاكم است خوشبين باشى فريب خوردى)

حكمت 115 اخلاقى

1-  ضرورت ياد مرگ كيف يكون حال.. و يؤتى من مأمنه حكمت 115 (چگونه است حال كسى كه با بقاى خود در حال فانى شدن است.. مرگ از همان راهى كه ايمن است مى‏آيد) 2-  ضرورت توجه به فنا پذيرى دنيا كيف يكون حال.. و يؤتى من مأمنه حكمت 115 (چگونه است حال كسى كه با بقاى خود در حال فانى شدن است.. مرگ از همان راهى كه ايمن است مى‏آيد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 485

حكمت 116 اخلاقى

1-  علل انحراف و غرور زدگى كم من مستدرج.. بحسن القول فيه حكمت 116 (بسيارند كه با نعمت‏ها غافلگير مى‏شوند.. و با تعريف فريب مى‏خورند) 2-  آزمايش الهى و ما ابتلى.. الإملاء له حكمت 116 (خدا كسى را همانند مهلت دادن آزمايش نكرده است)

حكمت 117 اعتقادى

1-  امام شناسى هلك فىّ رجلان.. و مبغض قال حكمت 117 (دو كس نسبت بمن هلاك شدند دوست زياده رو و دشمن بدخواه) 2-  افراط و تفريط در رابطه با امام ممنوع هلك فىّ رجلان.. و مبغض قال حكمت 117 (دو كس نسبت بمن هلاك شدند دوست زياده رو و دشمن بدخواه)

حكمت 118 اخلاقى

1-  سبقت گرفتن در عمل إضاعة الفرصة غصّة حكمت 118 (از دست دادن فرصت مايه اندوه است) 2-  استفاده از فرصت‏ها

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 486

إضاعة الفرصة غصّة حكمت 118 (از دست دادن فرصت مايه اندوه است)

حكمت 119 اخلاقى

1-  دنيا شناسى مثل الدّنيا.. ذو اللّبّ العاقل حكمت 119 (دنيا چون مار است كه لمس كردن آن نرم ولى سم كشنده دارد كه عاقل از آن دورى مى‏كند) 2-  پرهيز از دنيا پرستى مثل الدّنيا.. ذو اللّبّ العاقل حكمت 119 (دنيا چون مار است كه لمس كردن آن نرم ولى سم كشنده دارد كه عاقل از آن دورى مى‏كند)

حكمت 120 علمى

1-  روانشناسى قبائل عرب أمّا بنو مخزوم فريحانة قريش حكمت 120 (قبيله بنى مخزوم گل قريش مى‏باشند) 2-  ويژگيهاى بنى هاشم و خاندان امام عليه السّلام و أمّا نحن فأبذل.. و أصبح حكمت 120 (و امّا ما بنى هاشم، فصيحتر، دلسوزتر و زيباتريم)

حكمت 121 اخلاقى

1-  شناخت انواع عمل شتّان ما بين.. و يبقى أجره حكمت 121 (دو عمل همواره با هم فرق دارند، عملى كه لذّت آن زودگذر و عذاب آن باقى است با

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 487

عملى كه مشكلات آن مى‏گذرد ولى پاداش آن ماندگار است) 2-  هدفدارى در اعمال شتّان ما بين.. و يبقى أجره حكمت 121 (دو عمل همواره با هم فرق دارند، عملى كه لذّت آن زودگذر و عذاب آن باقى است با عملى كه مشكلات آن مى‏گذرد ولى پاداش آن ماندگار است)

حكمت 122 اخلاق اجتماعى

1-  ضرورت هماهنگى با مصيبت زدگان كأنّ الموت فيها.. إلينا راجعون حكمت 122 (گويا مرگ را بر غير ما نوشتند... و گويا مردگان بسوى ما باز مى‏گردند) 2-  عبرت گرفتن از مرگ كأنّ الموت فيها.. إلينا راجعون حكمت 122 (گويا مرگ را بر غير ما نوشتند... و گويا مردگان بسوى ما باز مى‏گردند)

حكمت 123 اخلاقى

1-  ارزش‏هاى اخلاقى طوبى لمن ذلّ فى نفسه حكمت 123 (خوشا بحال كسى كه در نزد خود كوچك است) 2-  ضرورت آخرت گرائى‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 488

طوبى لمن ذلّ فى نفسه إلى البدعة حكمت 123 (خوشا بحال كسى كه در نزد خود كوچك است و به بدعتها روى نمى‏آورد)

حكمت 124 علمى

1-  روانشناسى زنان غيرة المرأة.. إيمان حكمت 124 (غيرت زن كفر است و غيرت مرد ايمان) 2-  تفاوت اخلاقيات زن و مرد غيرة المرأة.. إيمان حكمت 124 (غيرت زن كفر است و غيرت مرد ايمان)

حكمت 125 معنوى، دينى

1-  امام و معرفى اسلام لأنسبنّ الإسلام.. هو العمل حكمت 125 (اسلام را چنان تعريف مى‏كنم كه تاكنون نشنيده باشيد، اسلام عمل كردن است) 2-  مراحل اسلام واقعى لأنسبنّ الإسلام.. هو العمل حكمت 125 (اسلام را چنان تعريف مى‏كنم كه تاكنون نشنيده باشيد، اسلام عمل كردن است)

حكمت 126 اخلاقى

1-  برخى از ضد ارزش‏ها عجبت للبخيل.. دار البقاء حكمت 126 (از بخيل در شگفتم، از فقرى مى‏گريزد كه به آن دچار است) 2-  ره آورد شوم دورى از اخلاق اسلامى عجبت للبخيل.. دار البقاء حكمت 126 (از بخيل در شگفتم، از فقرى مى‏گريزد كه به‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 489

آن دچار است)

حكمت 127 اخلاقى

1-  ضرورت سبقت گرفتن در عمل من قصّر فى العمل ابتلى بالهمّ حكمت 127 (كسى كه در عمل كوتاهى كند به اندوه گرفتار خواهد شد) 2-  ضرورت بخشش و ايثارگرى و لا حاجة للّه.. و نفسه نصيب حكمت 127 (كسى كه بخشى از اموالش را در راه خدا نمى‏دهد خدا به او اعتنائى ندارد)

حكمت 128 علمى، بهداشتى

1-  نقش سرما در سلامت تن توقّوا البرد.. و آخره يورق حكمت 128 (از سرما در آغاز آن بپرهيزيد، و در آخر سرما به استقبال آن برويد) 2-  طبيعت شناسى توقّو البرد.. و آخره يورق حكمت 128 (اوّل سرما مى‏سوزاند و آخر سرما مى‏روياند)

حكمت 129 اعتقادى

1-  خدا شناسى عظم الخالق.. فى عينك حكمت 129 (بزرگى خدا در نزد تو ديگران را كوچك مى‏كند)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 490

حكمت 130 اخلاقى

1-  ضرورت يادآورى مرگ يا أهل الديار.. ما عندكم حكمت 130 (اى ساكنان محلّه وحشت.. چه اخبارى نزد شماست) 2-  توجه به فنا پذيرى دنيا يا أهل الديار.. ما عندكم حكمت 130 (اى ساكنان محلّه وحشت.. چه اخبارى نزد شماست)

حكمت 131 اخلاق اجتماعى

1-  دنيا شناسى أيّها الذّامّ للدّنيا.. فاتّعظوا حكمت 131 (اى نكوهش كننده دنيا، از دنيا پندگير) 2-  خوبيهاى دنيا إنّ الدّنيا دار صدق... أولياء اللَّه حكمت 131 (دنيا خانه راستى براى راستگويان و محل تجارت دوستان خداست)

حكمت 132 اخلاقى

توجه به فنا پذيرى دنيا إنّ للّه ملكا.. و ابنوا للخراب حكمت 132 (خدا را فرشته‏اى است كه هر روز ندا مى‏دهد بزائيد براى مردن و بسازيد براى ويران شدن)

حكمت 133 اخلاقى

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 491

1-  دنيا شناسى الدّنيا دار ممرّ.. فأعتقها حكمت 133 (دنيا محل عبور است.. گروهى خود را آزاد كردند) 2-  شناخت اهل دنيا الدّنيا دار ممرّ.. فأعتقها حكمت 133 (دنيا محل عبور است.. گروهى خود را آزاد كردند)

حكمت 134 اخلاق اجتماعى

آئين دوستى و وفادارى به دوستان لا يكون الصّديق.. و وفاته حكمت 134 (دوست، دوست واقعى نيست مگر آنكه دوست را در غيبت او، در فقر او و پس از وفات حفظ كند)

حكمت 135 اخلاقى

ارزش‏هاى اخلاقى من أعطى أربعا.. لم يحرم الزّيادة حكمت 135 (كسى كه چهار چيز دارد از چهار چيز محروم نيست)

حكمت 136 دينى، اخلاقى

1-  فلسفه فروع دين الصّلوة قربان.. حسن التّبعّل حكمت 136 (نماز نزديك شدن به خداست، و جهاد زن خوب شوهر دارى كردن است) 2-  اخلاق همسردارى‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 492

جهاد المرأة حسن التّبعلّ حكمت 136 (جهاد زن خوب شوهردارى كردن است)

حكمت 137 اقتصادى، اخلاقى

1-  ارزش صدقه دادن استنزلوا الرّزق بالصّدقة حكمت 137 (با صدقه دادن روزى را نازل كنيد) 2-  راه بارش روزى خدا استنزلوا الرّزق بالصّدقة حكمت 137 (با صدقه دادن روزى را نازل كنيد)

حكمت 138 اقتصادى، اخلاقى

1-  ارزش جود و بخشش من أيقن بالخلف جاد بالعطيّة حكمت 138 (كسى كه به پاداش يقين دارد در بخشش سخاوتمند است) 2-  پاداش سخاوتمندى من أيقن بالخلف جاد بالعطيّة حكمت 138 (كسى كه به پاداش يقين دارد در بخشش سخاوتمند است)

حكمت 139 اعتقادى

خدا روزى بندگان را تأمين مى‏كند تنزل المعونة على قدر المئونة حكمت 139 (روزى بمقدار نياز نازل مى‏شود)

حكمت 140 اقتصادى

1-  ارزش ميانه روى ما عال من اقتصد حكمت 140 (نيازمند نشد كسى كه ميانه رو است)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 493

2-  نقش قناعت كردن ما عال من اقتصد حكمت 140 (نيازمند نشد كسى كه ميانه رو است)

حكمت 141 اقتصادى

1-  ساده زيستى قلّة العيال أحد اليسارين حكمت 141 (كمى زن و فرزند يكى از راههاى گشايش است) 2-  آسايش زندگى قلّة العيال أحد اليسارين حكمت 141 (كمى زن و فرزند يكى از راههاى گشايش است)

حكمت 142 اخلاقى

راه آورد دوستى التّودّد نصف العقل حكمت 142 (دوستى كردن نيمى از عقل است)

حكمت 143 بهداشتى درمانى

رابطه غصّه و اندوه با پيرى زود رس الهمّ نصف الهرم حكمت 143 (اندوه نيمى از پيرى است)

حكمت 144 اخلاقى

1-  امداد الهى با صبر و تحمل ينزل الصّبر قدر المصيبة حكمت 144 (صبر به اندازه مصيبت داده مى‏شود) 2-  ضرورت تحملّ مصيبات‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 494

ينزل الصّبر.. حبط عمله حكمت 144 (كسى كه در مصيبت بر زانو بكوبد اجر او ضايع مى‏شود)

حكمت 145 اخلاقى، عبادى

1-  شرائط عبادات اسلامى كم من صائم.. و إفطارهم حكمت 145 (چه روزه دارانى كه پاداشى جز گرسنگى و تشنگى ندارند، خوشا بحال هوشمندان و افطارشان) 2-  عبادات بى ارزش كم من صائم.. و إفطارهم حكمت 145 (چه روزه دارانى كه پاداشى جز گرسنگى و تشنگى ندارند، خوشا بحال هوشمندان و افطارشان)

حكمت 146 اخلاقى، اقتصادى

1-  نقش ايثار اقتصادى در ايمان سوسوا إيمانكم بالصّدقة حكمت 146 (ايمانتان را با صدقه حفظ كنيد) 2-  ره آورد دعا و ادفعوا امواج البلاء بالدّعاء حكمت 146 (امواج بلاها را با دعا دفع كنيد)

حكمت 147 علمى، اخلاقى، اعتقادى

1-  روانشناسى إنّ هذه القلوب اوعية حكمت 147 (اى كميل اين دلها چونان ظرف‏ها مى‏باشند) 2-  مردم شناسى‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 495

النّاس ثلاثة فعالم ربّانّى حكمت 147 2 تا 10 (مردم سه دسته‏اند، عالم، دانش آموز و احمق بى‏سر و پا) 3-  ارزش علم و عالم معرفة العلم دين يدان به حكمت 157 5 تا 7 (شناخت علم روشى است كه به آن پاداش داده مى‏شود) 4-  شناخت امامان و حجت‏هاى الهى لا تخلو الأرض... آه شوقا إلى رؤيتهم حكمت 147 11 تا 14 (زمين هرگز از حجّت خالى نيست، آه چقدر اشتياق ديدن آنها را دارم)

حكمت 148 اخلاقى

1-  رفتار شناسى المرء مخبوء تحت لسانه حكمت 148 (مرد در زير زبان خود مخفى است) 2-  نقش سخن در شناخت انسان المرء مخبوء تحت لسانه حكمت 148 (مرد در زير زبان خود مخفى است)

حكمت 149 اخلاقى، علمى

1-  ضرورت خودشناسى هلك امرء لم يعرف قدره حكمت 149 (نابود شد كسى كه قدر خويش را نشناخت) 2-  ارزش شناخت هلك امرء لم يعرف قدره حكمت 149 (نابود شد كسى كه قدر خويش را نشناخت)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 496

حكمت 150 اخلاقى، علمى

1-  ضد ارزش‏ها لا تكن ممّن يرجو الآخرة بغير العمل.

حكمت 150 (از كسانى نباش كه بدون عمل به آخرت اميدوار است) 2-  روانشناسى انسانى لا تكن ممّن يرجو الآخرة بغير العمل.

حكمت 150 (از كسانى نباش كه بدون عمل به آخرت اميدوار است)

حكمت 151 اخلاقى

1-  ضرورت عاقبت انديشى لكلّ امرى‏ء عاقبة حلوة او مرّة حكمت 151 (هر چيزى سرانجامى دارد تلخ يا شيرين)

حكمت 152 سياسى

1-  دگرگونى روزگار لكلّ مقبل... لم يكن حكمت 152 (هر چيزى كه روى آورد روزى پشت مى‏كند) 2-  سرانجام هر چيز لكلّ مقبل... لم يكن حكمت 152 (هر چيزى كه روى آورد روزى پشت مى‏كند)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 497

حكمت 153 اخلاقى

1-  ارزش صبر لا يعدم الصّبور الظّفروان طال به الزّمان حكمت 153 (شخص بردبار پيروزى را از دست نمى‏دهد گر چه طول بكشد) 2-  راه پيروزى لا يعدم الصّبور الظّفروان طال به الزّمان حكمت 153 (شخص بردبار پيروزى را از دست نمى‏دهد گر چه طول بكشد)

حكمت 154 اخلاق اجتماعى

1-  اهميّت نيّت‏ها الرّاضى بفعل قوم كالدّاخل فيه معهم حكمت 154 (راضى بودن به فعل ديگران، شريك بودن در كارشان مى‏باشد) 2-  ره آورد رضايت دادن به عمل ديگران الرّاضى بفعل قوم كالدّاخل فيه معهم حكمت 154 (راضى بودن به فعل ديگران، شريك بودن در كارشان مى‏باشد)

حكمت 155 اخلاقى

ضرورت وفادارى به عهد و پيمانها اعتصموا بالذّمم فى أوتادها حكمت 155 (به عهد و پيمان وفادار باشيد)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 498

حكمت 156 اخلاقى، عبادى

1-  ضرورت شناخت عليكم بطاعة من لا تعذرون بجهالته حكمت 156 (بر شما باد پيروى كسى كه از عدم شناخت او معذور نيستيد) 2-  ضرورت اطاعت و بندگى عليكم بطاعة من لا تعذرون بجهالته حكمت 156 (بر شما باد پيروى كسى كه از عدم شناخت او معذور نيستيد)

حكمت 157 معنوى، اعتقادى

1-  راه‏هاى هدايت را خدا معرفى فرمود قد بصّرتم ان ابصرتم... إن استمعتم حكمت 157 (حق بشما نشان داده شد اگر درست بنگريد) 2-  امكان هدايت و خودسازى قد بصّرتم ان ابصرتم... إن استمعتم حكمت 157 (حق بشما نشان داده شد اگر درست بنگريد)

حكمت 158 اخلاق اجتماعى

1-  آئين دوستى عاتب أخاك بالإحسان إليه حكمت 158 (دوست خطا كار را با نيكى سرزنش كن) 2-  روش برخورد با دوستان جفاكار عاتب أخاك.. لا بإنعام عليه حكمت 158 (و شرّ دوست خطا كار را با بخشش كردن دور ساز)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 499

حكمت 159 اخلاقى

1-  پرهيز از مواضع تهمت‏ها من وضع نفسه.. به الظّنّ حكمت 159 (كسى كه خود را در معرض تهمت‏ها قرار دهد پس خويشتن را سرزنش كند) 2-  عامل سوء ظن من وضع نفسه.. به الظّنّ حكمت 159 (كسى كه خود را در معرض تهمت‏ها قرار دهد پس خويشتن را سرزنش كند)

حكمت 160 سياسى

حكومت و قدرت عامل استبداد من ملك استأثر حكمت 160 (كسى كه قدرت آورد استبداد ورزد)

حكمت 161 اخلاقى، سياسى

1-  خطر استبداد در رأى من استبدّ برأيه هلك حكمت 161 (كسى كه استبداد در رأى بخرج دهد نابود خواهد شد) 2-  ره آورد مشورت و من شاور.. فى عقولها حكمت 161 (كسى كه با مردم مشورت كند، در عقل آنها شريك است)

حكمت 162 سياسى، اخلاقى

1-  ضرورت رازدارى‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 500

من كتم سرّه كانت الخيرة بيده حكمت 162 (كسى كه اسرارش را پنهان نگه دارد اختيارش دست اوست) 2-  راه حفظ آبرو و اسرار من كتم سرّه كانت الخيرة بيده حكمت 162 (كسى كه اسرارش را پنهان نگه دارد اختيارش دست اوست)

حكمت 163 اقتصادى

1-  خطر بزرگ فقر و تهيدستى الفقر الموت الأكبر حكمت 163 (فقر مرگ بزرگ است) 2-  نقش فقر در هلاكت فرد و جامعه الفقر الموت الأكبر حكمت 163 (فقر مرگ بزرگ است)

حكمت 164 اخلاق اجتماعى

1-  شناخت جايگاه اداى حق من قضى حقّ.. فقد عبده حكمت 164 (كسى كه حق «نابكارى» را ادا كند او را پرستش كرده) 2-  ضرورت طرد حق ناشناسان من قضى حقّ.. فقد عبده حكمت 164 (كسى كه حق «نابكارى» را ادا كند او را پرستش كرده)

حكمت 165 عبادى

1-  شناخت جايگاه اطاعت و بندگى لا طاعة لمخلوق فى معصية الخالق (اطاعت بندگان در معصيت پروردگار روا

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 501

حكمت 165 نيست) 2-  ضرورت نافرمانى از گناهكار لا طاعة لمخلوق فى معصية الخالق حكمت 165 (اطاعت بندگان در معصيت پروردگار روا نيست)

حكمت 166 اجتماعى

1-  نكوهش از زياده طلبى لا يعاب المرء بتأخير حقّه حكمت 166 (مرد را سرزنش نمى‏كنند كه حقّش تأخير افتاد) 2-  حق گرائى لا يعاب المرء.. ما ليس له حكمت 166 (مرد را سرزنش مى‏كنند كه آنچه حق او نيست گرفت)

حكمت 167 اخلاقى

نكوهش از خود پسندى الإعجاب يمنع الإزدياد حكمت 167 (خود بزرگ بينى مانع ترقّى است)

حكمت 168 اعتقادى

1-  ضرورت آخرت گرائى الأمر قريب.. قليل حكمت 168 (آخرت نزديك و توقّف در دنيا كوتاه است) 2-  نزديك بودن قيامت الأمر قريب.. قليل حكمت 168 (آخرت نزديك و توقّف در دنيا كوتاه است)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 502

حكمت 169 معنوى

روشن بودن راه هدايت قد أضاء الصبح لذى عينين حكمت 169 (صبح براى كسى كه دو چشم دارد روشن است)

حكمت 170 اخلاقى

1-  ارزش ترك گناه ترك الذنب اهون من طلب المعونة حكمت 170 (ترك گناه آسان‏تر از تقاضاى عفو است) 2-  ترك آسانتر از توبه ترك الذنب اهون من طلب المعونة حكمت 170 (ترك گناه آسان‏تر از تقاضاى عفو است)

حكمت 171 بهداشتى، اخلاقى

غذاى نامناسب كم من أكلة منعت أكلات حكمت 171 (يك وعده غذايى كه منع كننده غذاهاست)

حكمت 172 علمى، سياسى

1-  جهل ريشه دشمنى‏ها النّاس أعداء ما جهلوا حكمت 172 (مردم دشمن نادانى خويش‏اند) 2-  ضرورت علم و دانش النّاس أعداء ما جهلوا حكمت 172 (مردم دشمن نادانى خويش‏اند)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 503

حكمت 173 علمى، اجتماعى

1-  ارزش توجه به نظريات ديگران من استقبل.. مواقع الخطاء حكمت 173 (كسى كه از نظريات ديگران استفاده كند، اشتباهات خود را مى‏شناسد) 2-  راز مصون ماندن از اشتباهات من استقبل.. مواقع الخطاء حكمت 173 (كسى كه از نظريات ديگران استفاده كند، اشتباهات خود را مى‏شناسد)

حكمت 174 سياسى، عقيدتى

1-  ارزش خشم مقدس من أحدّ سنان.. أشدّاء الباطل حكمت 174 (كسى كه نيزه غضب را براى خدا تيز كند، بر بزرگان باطل غلبه مى‏كند) 2-  عوامل پيروزى من أحدّ سنان.. أشدّاء الباطل حكمت 174 (كسى كه نيزه غضب را براى خدا تيز كند، بر بزرگان باطل غلبه مى‏كند)

حكمت 175 روانى، اخلاقى

1-  راه علاج ترس إذا هبت أمرا.. ممّا تخاف فيه حكمت 175 (وقتى از كارى مى‏ترسى خود را در آن بيفكن) 2-  بهداشت روانى إذا هبت أمرا.. ممّا تخاف فيه حكمت 175 (وقتى از كارى مى‏ترسى خود را در آن‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 504

بيفكن)

حكمت 176 سياسى

1-  ابزار رياست و حكومت آلة الرّياسة سعة الصدر حكمت 176 (ابزار رياست وسعت نظر) 2-  ارزش قدرت تحمّل آلة الرّياسة سعة الصدر حكمت 176 (ابزار رياست وسعت نظر)

حكمت 177 سياسى، تربيتى

1-  روش تربيت گنه كاران أزجر المسى‏ء بثواب المحسن حكمت 177 (گنهكار را با پاداش دادن به نيكوكار تنبيه كن) 2-  ارزش تشويق نيكوكاران أزجر المسى‏ء  بثواب المحسن حكمت 177 (گنهكار را با پاداش دادن به نيكوكار تنبيه كن)

حكمت 178 سياسى، تربيتى

1-  روش بر طرف كردن كينه‏ها احصد الشّرّ من صدر غيرك بقلعه من صدرك حكمت 178 (كينه را از قلب خود پاك كن تا از قلبهاى آنان پاك شود) 2-  ارزش پاكسازى قلب خويش احصد الشّرّ من صدر غيرك بقلعه من صدرك حكمت 178 (كينه را از قلب خود پاك كن تا از قلبهاى آنان پاك شود)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 505

حكمت 179 سياسى، اخلاقى

1-  خطر لجاجت و خودپسندى اللّجاجة تسلّ الرّأى حكمت 179 (لجاجت فكر را سست مى‏كند) 2-  عامل سست شدن رأى اللّجاجة تسلّ الرّأى حكمت 179 (لجاجت فكر را سست مى‏كند)

حكمت 180 اخلاقى

1-  خطر حرص و طمع الطّمع رقّ مؤبّد حكمت 180 (طمع ورزى بندگى دائمى است) 2-  طمع عامل بردگى و وابستگى الطّمع رقّ مؤبّد حكمت 180 (طمع ورزى بندگى دائمى است)

حكمت 181 اخلاقى

1-  خطر افراط و تندروى ثمرة التّفريط النّدامة حكمت 181 (ره آورد سستى پشيمانى است) 2-  ره آورد دور انديشى و ميانه روى و ثمرة الحزم السّلامة حكمت 181 (ره آورد دور انديشى سلامت است)

حكمت 182 اخلاق اجتماعى

1-  نكوهش از سكوت بى مورد لا خير فى الصّمت عن الحكم حكمت 182 (بهنگام سخن گفتن خيرى در سكوت نيست)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 506

2-  نكوهش از سخن جاهلانه لا خير فى القول بالجهل حكمت 182 (و در سخن جاهلانه خيرى نيست)

حكمت 183 سياسى

1-  ريشه اختلاف گمراهى است ما اختلفت.. ضلالة حكمت 183 (دو ندا و دو مكتب اختلاف ندارند جز آنكه يكى گمراهى است) 2-  از دو مكتب مختلف يكى باطل است ما اختلفت.. ضلالة حكمت 183 (دو ندا و دو مكتب اختلاف ندارند جز آنكه يكى گمراهى است)

حكمت 184 اعتقادى

1-  ايمان امام على عليه السّلام ما شككت فى الحقّ مذ اريته حكمت 184 (از آن زمان كه حق بمن نشان داده شد شك نكردم) 2-  ويژگيهاى معنوى امام عليه السّلام ما شككت فى الحقّ مذ اريته حكمت 184 (از آن زمان كه حق بمن نشان داده شد شك نكردم)

حكمت 185 اعتقادى

(مطالب حكمت 185 با مطالب حكمت 184 يكى است)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 507

حكمت 186 سياسى

1-  عاقبت دردناك ستمگر للظّالم البادى غدا بكفّه عضّة حكمت 186 (ستمگر آغاز كننده دستش را در قيامت گاز مى‏گيرد) 2-  مجازات ظالم آغاز كننده للظّالم البادى غدا بكفّه عضّة حكمت 186 (ستمگر آغاز كننده دستش را در قيامت گاز مى‏گيرد)

حكمت 187 اعتقادى

نزديكى سفر قيامت الرّحيل و شيك حكمت 187 (كوچ كردن نزديك است)

حكمت 188 سياسى

1-  سرانجام دردناك مبارزه با حق من أبدى صفحته للحقّ هلك حكمت 188 (كسى كه با حق در افتد نابود مى‏شود) 2-  شكست ناپذيرى حق من أبدى صفحته للحقّ هلك حكمت 188 (كسى كه با حق در افتد نابود مى‏شود)

حكمت 189 اخلاقى

1-  ره آورد صبر و بردبارى من لم ينجه الصّبر اهلكه الجزع (كسى بردبارى او را نجات ندهد، بى‏تابى او

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 508

حكمت 189 را نابود خواهد كرد) 2-  خطر بى تابى من لم ينجه الصّبر اهلكه الجزع حكمت 189 (كسى بردبارى او را نجات ندهد، بى‏تابى او را نابود خواهد كرد)

حكمت 190 اعتقادى

روش‏هاى دروغين انتخاب امام و اعجباه أتكون الخلافة بالصّحابة و القرابة حكمت 190 (شگفتا آيا معيار انتخاب امام، خويشاوندى و صحابى بودن است)

حكمت 191 اخلاقى

1-  دنيا شناسى إنّما المرء فى الدّنيا.. ما جمعا حكمت 191 (انسان در دنيا هدف تيرهاى بلاست.. و جدا شدن از آنچه جمع كرد) 2-  شناخت مشكلات دنيا إنّما المرء فى الدّنيا.. ما جمعا حكمت 191 (انسان در دنيا هدف تيرهاى بلاست.. و جدا شدن از آنچه جمع كرد)

حكمت 192 اقتصادى

1-  اعتدال در تجارت يابن آدم ما كسبت.. خازن لغيرك حكمت 192 (پسر آدم آنچه بيش از كفاف جمع كنى مال ديگران است)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 509

2-  پرهيز از حرص و طمع در تجارت يابن آدم ما كسبت.. خازن لغيرك حكمت 192 (پسر آدم آنچه بيش از كفاف جمع كنى مال ديگران است)

حكمت 193 روانى، اخلاقى

1-  روح و قلب شناسى إنّ للقلوب.. إذا أكره عمى حكمت 193 (قلبها حالت نشاط و پشت كردنى دارند... اگر قلب را مجبور كنيد كور مى‏شود) 2-  روش بكار گيرى قلب إنّ للقلوب.. إذا أكره عمى حكمت 193 (قلبها حالت نشاط و پشت كردنى دارند. اگر قلب را مجبور كنيد كور مى‏شود)

حكمت 194 اخلاق اجتماعى

1-  پرهيز از بكارگيرى خشم و غضب متى أشفى غيظى.. لو عفوت حكمت 194 (چه وقتى خشم خود را شفا دهم.. آن گاه كه قدرت ندارم كه مى‏گويند صبر كن و آن گاه كه قدرت دارم مى‏گويند عفو كن) 2-  ارزش عفو و گذشت متى أشفى غيظى.. لو عفوت حكمت 194 (چه وقتى خشم خود را شفا دهم.. آن گاه كه قدرت ندارم كه مى‏گويند صبر كن و آن گاه كه قدرت دارم مى‏گويند عفو كن)

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 510

حكمت 195 اخلاقى

1-  نكوهش از دنيا پرستى هذا ما بخل به الباخلون حكمت 195 (اين همان است كه ديروز از بخشش آن بخل مى‏كرديد) 2-  سرانجام حرص و حرامخوارى هذا ما بخل به الباخلون حكمت 195 (اين همان است كه ديروز از بخشش آن بخل مى‏كرديد)

حكمت 196 اقتصادى، اخلاقى

1-  روش استفاده از اموال لم يذهب من مالك ما وعظك حكمت 196 (آن مقدار از اموال كه تو را پند دهد از دستت نرفته است) 2-  مخارج مال سودمند لم يذهب من مالك ما وعظك حكمت 196 (آن مقدار از اموال كه تو را پند دهد از دستت نرفته است)

حكمت 197 روانى، اخلاقى

1-  روح و قلب شناسى إنّ هذه القلوب تملّ كما تملّ الأبدان حكمت 197 (اين قلبها چونان بدنها خسته و افسرده مى‏شوند) 2-  روش شستشوى جان و دل‏

فرهنگ‏موضوعات‏كلى‏نهج‏البلاغه، صفحه‏ى 511

إنّ هذه القلوب.. طرائف الحكمة حكمت 197 (روح افسرده را با سخنان حكمت آميز شستشو دهيد)

حكمت 198 سياسى، اعتقادى

1-  ضرورت حكومت كلمة حقّ يراد بها الباطل حكمت 198 (سخن حقّى را خوارج مى‏گويند امّا اراده باطل دارند) 2-  سوء استفاده از حكومت كلمة حقّ يراد بها الباطل حكمت 198 (سخن حقّى را خوارج مى‏گويند امّا اراده باطل دارند)

حكمت 199 اجتماعى، علمى

1-  مردم شناسى هم الّذين إذا... لم يعرفوا حكمت 199 (اوباش كسانى هستند وقتى پراكنده شوند شناخته نمى‏شوند) 2-  روانشناسى مردم اوباش هم الّذين إذا... لم يعرفوا حكمت 199 (اوباش كسانى هستند وقتى پراكنده شوند شناخته نمى‏شوند)